Dự thảo quy định xét GS, PGS: Chấm dứt lối đếm bài cộng điểm - Thanh Niên

Lãnh đạo Bộ GD-ĐT cho biết dự thảo quy định xét GS, PGS chỉ đặt ra những nguyên tắc, quy định 'sàn' tối thiểu, chấm dứt lối đếm bài cộng điểm cơ học.

Chuyển sang tự chủ bổ nhiệm theo vị trí việc làm

Mới đây, Bộ GD-ĐT công bố dự thảo thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư (GS, PGS), sau đây gọi là dự thảo quy định xét GS, PGS, đồng thời tổ chức hội nghị triển khai lấy ý kiến góp ý cho dự thảo. Theo kế hoạch của Bộ GD-ĐT, việc lấy ý kiến nhằm hoàn thiện dự thảo sẽ được làm khẩn trương trong tháng 11 để hết tháng là có thể ban hành chính thức.

Dự thảo thông tư chuyển toàn bộ thẩm quyền xét và bổ nhiệm chức danh GS, PGS về từng cơ sở giáo dục đại học (ĐH), gắn với vị trí việc làm, xét khi có nhu cầu.

Theo ông Vũ Minh Đức, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD-ĐT), sau 8 năm thực hiện Quyết định 37/2018/QĐ-TTg, cả nước đã công nhận và bổ nhiệm gần 4.000 GS, PGS. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng bộc lộ một số hạn chế như việc xét công nhận chưa gắn với vị trí việc làm, chưa coi trọng đúng mức năng lực giảng dạy trực tiếp và chưa phát huy tối đa quyền tự chủ của các trường ĐH.

Việc soạn thảo thông tư mới thay cho Quyết định 37 là để giải quyết hạn chế trên, thể chế hóa Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị, luật Giáo dục ĐH và luật Nhà giáo. Nguyên tắc cốt lõi của dự thảo là xem chức danh GS, PGS là chức danh của giảng viên ĐH, gắn với vị trí, nhiệm vụ và nguồn lực. Trường ĐH chỉ bổ nhiệm khi có vị trí trong cơ cấu tổ chức nhân sự của mình, có nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và có đủ điều kiện để người được bổ nhiệm làm việc. "Với Quyết định 37, ai đủ điều kiện thì bổ nhiệm mà không có sự cạnh tranh. Dự thảo thông tư lần này đưa ra cơ chế cạnh tranh trong quá trình bổ nhiệm, với một vị trí có thể có nhiều người đáp ứng yêu cầu, nhà trường sẽ lựa chọn người tốt nhất trong số đó để bổ nhiệm", ông Đức nói.

Khống chế hạn mức tối đa

Nhằm ngăn ngừa tình trạng bổ nhiệm dàn trải, dự thảo quy định số lượng GS, PGS tối đa (hạn mức vị trí việc làm) của mỗi cơ sở đào tạo được xác định dựa trên quy mô giảng viên có trình độ tiến sĩ, năng lực nghiên cứu khoa học và kết quả đào tạo tiến sĩ theo công thức: (25% x G) + (T x G) + (K x B). Công thức này là tổng của 3 thông số: 25% x G; T x G; K x B .

Ông Đức giải thích: "G là tổng số giảng viên có trình độ tiến sĩ. 25% × G là mức cơ bản để ngay cả các trường mới mở cũng có thể bổ nhiệm đội ngũ GS, PGS đáp ứng yêu cầu đào tạo. T × G là mức tăng thêm theo kết quả hoạt động nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, tính theo tỷ trọng thu từ nghiên cứu khoa học trên tổng nguồn thu chung của nhà trường bình quân trong 3 năm. K × B gắn với kết quả đào tạo tiến sĩ, bằng số lượng bằng tiến sĩ được cấp bình quân 3 năm (B) nhân với hệ số K". Ông Đức cũng lưu ý hệ số K có sự khác nhau giữa các khối ngành.

Đặc biệt, để tránh tạo ra đột biến trong giai đoạn đầu phân quyền, dự thảo thiết lập lộ trình chuyển tiếp trong 3 năm đầu: mỗi năm cơ sở đào tạo chỉ được bổ nhiệm mới không quá 20% tổng số GS, PGS hiện có tại thời điểm đầu năm học. Số vị trí GS bổ nhiệm mới không quá 1/3 số PGS bổ nhiệm mới.

Lý giải về việc khống chế hạn mức theo tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ của từng trường, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn nói: "Đã là vị trí việc làm thì phải có cơ cấu. Luật định nghĩa GS, PGS là những vị trí đứng đầu hoặc kế cận hàng đầu trong một lĩnh vực chuyên môn cho nên phải hạn mức. Việc lấy trên tổng số giảng viên cơ hữu có trình độ tiến sĩ sẽ dẫn đến cái hay là trường nào có năng lực tốt hơn thì về nguyên tắc phải có nhiều GS, PGS hơn".

Theo ông Phạm Quang Hưng, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT, quan điểm chỉ đạo của ban soạn thảo dự thảo quy định xét GS, PGS là không để trường ĐH bổ nhiệm GS, PGS một cách dàn trải, nhưng cũng không có quy định cứng áp dụng cho mọi ngành, lĩnh vực. "Chỉ tiêu phải gắn với vị trí việc làm, quy mô, trình độ đào tạo, nhất là nhu cầu đào tạo sau đại học, hướng dẫn nghiên cứu sinh, năng lực nghiên cứu và nhu cầu phát triển đội ngũ. Nhưng dự thảo cũng sẽ quy định về việc chuyển tiếp hợp lý, tránh tình trạng các trường "lấp đầy" chỗ trống, mất cơ hội của các nhà khoa học trẻ", ông Hưng nói.

Mặt khác, ban soạn thảo sẽ rà soát các sản phẩm có thể xem là tương đương công bố khoa học để đưa vào dự thảo, như sáng chế, giải pháp hữu ích, sách chuyên khảo, phác đồ điều trị, sách giáo khoa, sản phẩm sáng tạo nghệ thuật, báo cáo chính sách của cơ quan có thẩm quyền giao… nhưng vẫn phải đảm bảo nguyên tắc chung là đánh giá được chất lượng và đóng góp thực chất.

Một vấn đề rất quan trọng mà dự thảo cần phải đảm bảo trong quá trình hoàn thiện là hài hòa giữa định lượng và định tính. Thứ trưởng Hưng nhấn mạnh: "Thông tư phải có ngưỡng tối thiểu, đủ để đảm bảo tính nhất quán trong hệ thống, nhưng không thể lượng hóa đến mức thay thế được việc đánh giá học thuật. Những vấn đề như chất lượng công bố, uy tín khoa học, năng lực dẫn dắt, đóng góp thực chất của các ứng viên phải do hội đồng chuyên gia đánh giá trên cơ sở minh chứng. Nếu bộ quy định quá kỹ, quá tiểu tiết thì sau này hội đồng sẽ rất khó làm việc".

Về quy định về hội đồng và chuyên gia phản biện, ông Hưng cho biết ban soạn thảo sẽ rà soát để quy định không quá chặt chẽ, đẩy một số ngành khó khăn vào thế khó.

Trao quyền cho trường đại học, xét quanh năm

Một điểm mới căn bản khác là dự thảo xóa bỏ việc giới hạn một đợt xét trong năm. Các trường ĐH có thể thành lập hội đồng xét bổ nhiệm theo ngành, nhóm ngành hoặc theo vị trí việc làm bất cứ khi nào có nhu cầu. Khi đó nhà trường thành lập hội đồng theo đề xuất của hội đồng khoa học và đào tạo để xem xét. Ứng viên là người trong hoặc ngoài trường. Nhà trường cũng có thể thỏa thuận thành lập hội đồng liên kết với trường khác, hoặc gửi hồ sơ ứng viên đến hội đồng của trường khác để nhờ đánh giá.

Dự thảo chỉ ban hành ngưỡng tiêu chuẩn tối thiểu với ứng viên, các trường phải quy định cụ thể nhưng chỉ được bằng hoặc cao hơn chứ không được hạ thấp hay tự ý thay thế chuẩn của Bộ. Việc đánh giá ứng viên dựa trên 3 nhóm năng lực cốt lõi: năng lực giảng dạy và kết quả đào tạo (trọng số tối thiểu 30%); năng lực nghiên cứu, sáng tạo tri thức (30%); năng lực phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng (20%). 20% còn lại giao cho từng trường tự phân bổ tùy theo định hướng ĐH nghiên cứu hay ứng dụng, đào tạo.

Với tiêu chuẩn nghiên cứu khoa học, dự thảo chấm dứt cách cộng điểm các bài báo đồng tác giả phụ, chỉ tính công trình ứng viên là tác giả chính. "Dự kiến yêu cầu tối thiểu 12 công bố đối với ứng viên PGS và 20 công bố đối với ứng viên GS trên các tạp chí loại 1. Số lượng tối thiểu công bố trên tạp chí uy tín quốc tế tùy theo từng khối ngành (riêng khối an ninh, quốc phòng không bắt buộc có công bố quốc tế). Khi đánh giá hồ sơ bắt buộc phải có khâu phản biện độc lập ẩn danh gồm 3 chuyên gia đối với PGS và 5 chuyên gia đối với GS, trong đó phải có chuyên gia người nước ngoài; đồng thời ứng viên phải trực tiếp thuyết giảng, thuyết trình chuyên môn trước hội đồng", ông Đức cho biết.

GS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội), chia sẻ: "Trước đây chúng ta có 2 nhịp. Công nhận đạt chuẩn ở cấp nhà nước xong về trường bổ nhiệm. Nhưng trường chưa chắc đã bổ nhiệm, thậm chí có những trường đến nay ứng viên đợt 2025 vẫn chưa được bổ nhiệm vì hết chỉ tiêu hoặc vướng thủ tục. Nếu bổ nhiệm GS, PGS gắn trực tiếp với vị trí việc làm, nguồn ứng viên rộng mở (gồm cả người bên ngoài trường), kèm theo nguyên tắc tự chủ gắn với giải trình, đặc biệt là quy trách nhiệm cho người đứng đầu cơ sở đào tạo, thì sẽ giúp minh bạch hóa và rạch ròi trong công tác bổ nhiệm".

Các trường buộc phải đầu tư nếu không muốn "chảy máu chất xám"

Theo Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn, điểm thay đổi căn bản nhất về mặt triết lý chính sách của công tác này là chuyển từ tư duy xét công nhận học hàm đơn thuần sang bổ nhiệm theo vị trí việc làm. Dự thảo quy định mới sẽ tạo cơ chế cạnh tranh trong việc bổ nhiệm GS, PGS, tương tự như tuyển sinh ĐH.

Ở ĐH, đội ngũ GS, PGS chính là lực lượng nòng cốt quan trọng nhất. Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị yêu cầu đổi mới mạnh mẽ công tác xét và bổ nhiệm các chức danh GS, PGS theo hướng hội nhập quốc tế, giao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục ĐH. Do đó, bổ nhiệm GS, PGS tuy để ghi nhận nhưng cũng để đánh giá năng lực nhà khoa học theo một vị trí việc làm cụ thể trong cơ sở đào tạo ĐH.

Cũng theo Bộ trưởng, với dự thảo này, cơ chế xét duyệt tập trung hằng năm không còn. Việc xét công nhận tập trung mỗi năm một đợt trước đây giống hệt như tổ chức một kỳ thi chung trên toàn quốc, khiến mọi áp lực và đơn thư khiếu nại đều dồn lên Hội đồng Giáo sư nhà nước và bộ trưởng. Vì thế, đổi mới theo hướng các trường có thể bổ nhiệm quanh năm, cần là làm chứ không phải chờ. Đồng thời, một ứng viên có thể nộp hồ sơ vào nhiều trường khác nhau, nếu cùng "trúng tuyển" thì có thể chọn làm việc ở nơi tốt nhất. "Cùng một thời gian ứng viên có thể trúng 2 nơi, nhưng các thầy cô chỉ có thể làm việc một nơi, rút hồ sơ ở nơi còn lại. Khi đó nhà trường sẽ bổ nhiệm các ứng viên tiếp theo. Tính cạnh tranh sẽ giống như tuyển sinh ĐH hiện nay. Trường tốt sẽ thu hút ứng viên chất lượng cao", ông Sơn nói.

Cũng theo người đứng đầu ngành GD-ĐT, cơ chế cạnh tranh này sẽ buộc các trường ĐH phải thực sự đầu tư cho môi trường học thuật nếu không muốn chảy máu chất xám. "Trường nào hiện đang có nhiều GS, PGS nhưng trong thời gian tới không có những chính sách xây dựng môi trường học thuật tốt, tạo cơ hội phát triển cho các nhà khoa học là các thầy cô sẽ đi trường khác. Cạnh tranh sẽ làm cho hệ thống tốt. Do đó câu chuyện bổ nhiệm này không chỉ vì quyền lợi của các thầy cô mà còn mang lại lợi ích cho hệ thống", Bộ trưởng Sơn nhìn nhận.