Giải mã chiến dịch truy quét nhắm vào quân đội của Trung Quốc

Kỷ luật không khoan nhượng 

Vào tháng 7-1945, Quốc Dân Đảng (Trung Quốc) đang chiếm giữ vùng phía bắc của căn cứ địa cách mạng Diên An thì nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Mao Trạch Đông cử ông Trương Tông Tốn làm tư lệnh quân đội và ông Tập Trọng Huân làm chính trị viên lực lượng phản công.

Định mệnh chiến tranh đã khiến họ gắn bó cùng chung mặt trận chiến đấu giằng co với Quốc Dân Đảng ở mặt trận Tây Bắc cho tới tận năm 1947. Nhưng hai người đàn ông họ Trương và Tập này đều không ngờ nhiều thập kỷ sau đó hai người con của họ lại có những đoạn giao cắt kỳ lạ.

Hơn 80 năm sau, ngày 21-9-2026, tướng Trương Hựu Hiệp, con của tướng Trương Tông Tốn năm xưa, bị khai trừ khỏi Đảng, ông còn bị cáo buộc phạm hàng loạt tội danh từ nhận hối lộ cho đến không trung thành với Đảng.

Người ra quyết định kỷ luật ông Trương Hựu Hiệp chính là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình - con trai của ông Tập Trọng Huân.

Giống cha mình, ông Trương Hựu Hiệp cũng mang hàm Thượng tướng - hàm cao nhất trong quân đội Trung Quốc. Nhưng ông Trương còn đi xa hơn cha mình trong các chức vụ lãnh đạo: ông giữ chức Phó chủ tịch thứ nhất của Quân ủy Trung ương (CMC) đầy quyền lực và là Ủy viên Bộ Chính trị. Ông còn được xem là người thân tín quân sự được ông Tập tin tưởng nhất cho đến tháng 1-2026.

Chung số phận với ông là tướng Lưu Chấn Lập - người cũng vừa bị khai trừ khỏi Đảng. Tướng Lưu từng giữ vị trí Ủy viên CMC từ năm 2022 và được bổ nhiệm làm Tham mưu trưởng Bộ Tham mưu Liên hợp từ năm 2023.

Cả hai ông đã biến mất khỏi truyền thông nhà nước từ đầu năm khi các điều tra viên kỷ luật quân sự mở cuộc điều tra chính thức với cáo buộc "vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật" - một cụm từ thường được dùng để chỉ hành vi tham nhũng. 

Cuối tháng 8 vừa qua, Quốc hội Trung Quốc đã tước bỏ các chức vụ trong quân đội của hai ông này. Quyết định khai trừ khỏi Đảng vào thứ hai đầu tuần này (ngày 21-9-2026) đã dọn đường cho việc đưa ra tòa sau đó.

Trong thông cáo chính thức do Tân Hoa xã phát đi, các vị tướng bị cáo buộc nhận những khoản hối lộ "đặc biệt lớn" để đổi lấy việc thăng tiến trong quân ngũ, không quản lý được gia đình và cấp dưới, đồng thời hình thành "bè phái, nhóm lợi ích"...

Từ 7 còn 2 người: CMC là cơ quan gì?

Việc bãi nhiệm tướng Trương và tướng Lưu tạo ra làn sóng chấn động khi Quân ủy Trung ương Trung Quốc (CMC), cơ quan chỉ huy quân sự quyền lực nhất Trung Quốc từng có 7 thành viên vào năm 2022, giờ chỉ còn lại hai thành viên: ông Tập Cận Bình và tướng Trương Thăng Dân. Đó là một khoảng trống chưa từng có trong lịch sử hiện đại Trung Quốc ở thượng tầng quân sự.

CMC là cơ quan lãnh đạo tối cao về quân sự của Đảng Cộng sản Trung Quốc và lực lượng vũ trang nước này, do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình làm Chủ tịch. 

Khác với Bộ Quốc phòng - cơ quan có mục đích chính là giao thiệp với quân đội các nước và công bố tin tức về quân đội Trung Quốc, CMC nắm quyền giám sát lực lượng vũ trang của Trung Quốc (PLA), quản lý gần như mọi thứ từ chiến lược, học thuyết, nhân sự, tới trang thiết bị, tài chính và tài sản của lực lượng này. Nghĩa là đảm bảo sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng Cộng sản Trung Quốc đối với lực lượng vũ trang.

Cách đây gần bốn năm, vào ngày 22-10-2022, đội ngũ lãnh đạo mới của CMC chính thức được công bố vào đúng ngày bế mạc Đại hội lần thứ 20 của Đảng. Theo thứ tự cấp bậc, họ gồm có: Trương Hựu Hiệp - Phó chủ tịch thứ nhất, Hà Vệ Đông - Phó chủ tịch, Lý Thượng Phúc, Lưu Chấn Lập, Miêu Hoa và Trương Thăng Dân.

Điểm đáng chú ý là ông Tập đã phá vỡ quy chuẩn về độ tuổi nghỉ hưu khi giữ lại tướng Trương Hựu Hiệp, lúc đó đã 72 tuổi, để tiếp tục phục vụ thêm một nhiệm kỳ Phó chủ tịch CMC (độ tuổi nghỉ hưu thông thường đối với PLA là 68 tuổi). Điều đó cho thấy ông Tập đánh giá kinh nghiệm chiến đấu và tác chiến thực tế là những yếu tố rất quan trọng để giữ vững sự ổn định trong tầng lớp lãnh đạo quân sự Trung Quốc. 

Nó cũng cho thấy, kinh nghiệm vẫn là thứ rất được coi trọng trong bối cảnh Trung Quốc thực hiện nỗ lực hiện đại hóa quân đội quy mô lớn kéo dài nhiều thập kỷ.

Tướng Lưu Chấn Lập có một vai trò then chốt: vì là người đứng đầu Bộ Tham mưu Liên hợp, ông là "bộ óc vận hành" chịu trách nhiệm lập kế hoạch tác chiến, hợp đồng tác chiến đa binh chủng và ứng phó khủng hoảng.

Tuy nhiên, CMC khóa 20 chưa bước qua tới năm thứ 5, những nỗ lực của ông Tập nhằm làm sạch và chuyên nghiệp hóa quân đội vẫn chưa thể triệt tận gốc nạn tham nhũng, trái lại, nó còn tiếp tục nuốt chửng chính những nhân sự thân tín mà ông đã cất công bổ nhiệm. Quy mô tham nhũng không chỉ diễn ra ở các tướng lĩnh cao nhất, mà cả ở thế hệ tướng lĩnh kế nhiệm.

Mức độ của các chiến dịch chống tham nhũng quân đội: chưa từng có

Dự án Sức mạnh Trung Quốc thuộc Trung tâm Nghiên cứu quốc tế và chiến lược (CSIS) đã xây dựng Cơ sở dữ liệu CSIS về các cuộc thanh lọc quân sự Trung Quốc, trong đó chứa thông tin chi tiết về hơn 100 sĩ quan cấp cao PLA đã bị hoặc có khả năng đã bị điều tra kể từ năm 2022. Nó cho thấy công cuộc chống tham nhũng trong PLA có quy mô sâu rộng hơn rất nhiều so với những gì mà mọi người nghĩ.

Kể từ khi lên cầm quyền vào năm 2012, ông Tập Cận Bình đã liên tục kỷ luật các lãnh đạo quân sự cấp cao nhằm nhổ tận gốc nạn tham nhũng - điều mà ông coi là trở ngại đối với chương trình hiện đại hóa và làm trong sạch đội ngũ quân đội đầy tham vọng của mình.

Trong 5 năm đầu tiên, ông Tập đã kỷ luật 2 cựu Phó chủ tịch Quân ủy Trung ương (CMC) quyền lực là tướng Quách Bá Hùng và tướng Từ Tài Hậu, cùng 2 Ủy viên CMC đương nhiệm là tướng Phòng Phong Huy và tướng Trương Dương.

Khoảng năm 2023, ông Tập bắt đầu đợt chống tham nhũng lớn thứ hai quyết liệt hơn nhiều. Trong vài năm qua, ông Tập đã kỷ luật 6 Ủy viên CMC, bao gồm cựu Bộ trưởng Quốc phòng Ngụy Phượng Hòa, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc, Phó chủ tịch CMC Hà Vệ Đông, Chủ nhiệm Cục Công tác Chính trị CMC Miêu Hoa, Tham mưu trưởng Bộ Tham mưu Liên hợp Lưu Chấn Lập, và Phó chủ tịch thứ nhất CMC Trương Hựu Hiệp.

Sự ra đi của họ đã làm tan rã bộ chỉ huy thượng tầng của PLA, khiến CMC hiện chỉ còn duy nhất một tướng lĩnh đương nhiệm là Trương Thăng Dân - người mới được thăng chức Phó chủ tịch vào cuối năm 2025. Nhưng tướng Trương Thăng Dân chỉ phụ trách mảng chính trị, lại thiếu kinh nghiệm tác chiến.

Và đó cũng vẫn chỉ là bề nổi của tảng băng trôi. Theo dữ liệu của CSIS, 36 thượng tướng và trung tướng đã chính thức bị kỷ luật kể từ năm 2022. Ngoài ra, 65 sĩ quan cấp cao có khả năng đã bị kỷ luật (đánh giá dựa trên sự vắng mặt của họ tại các cuộc họp quan trọng mà họ thuộc diện bắt buộc tham dự).

Theo CSIS, 61% lãnh đạo cấp cao tại ngũ của PLA xuất thân từ tuyến tác chiến. Tại CMC, 80% quan chức bị kỷ luật từng nắm giữ các vai trò tác chiến then chốt. Tỉ lệ kỷ luật cao ngất ngưởng này khiến CMC giờ đây hoàn toàn vắng bóng lãnh đạo quân sự xuất thân từ tác chiến. 

Sau chiến dịch chống tham nhũng trong quân đội, nguồn nhân sự cấp cao đủ điều kiện của PLA đã bị thu hẹp đáng kể. Ngoại trừ tướng Trương Thăng Dân, tướng lĩnh duy nhất còn lại trong CMC nhưng ít kinh nghiệm tác chiến, chỉ còn ba thượng tướng 3 sao để ông Tập có thể lựa chọn cho các vị trí lãnh đạo tối cao trước Hội nghị Trung ương 5 khóa 20 dự định diễn ra tại Bắc Kinh từ ngày 26 đến 29-10 tới.

Mục tiêu của chiến dịch truy quét nhắm vào quân đội

Kể từ khi nắm quyền lãnh đạo Đảng vào cuối năm 2012, ông Tập Cận Bình đã phát động chiến dịch chống tham nhũng kéo dài và quyết liệt nhất trong lịch sử Trung Quốc hiện đại. 

Trong những năm đầu, chiến dịch tập trung mạng lưới phe phái tham nhũng do các lãnh đạo tiền nhiệm để lại. Các mục tiêu "đả hổ" bao gồm các tướng lĩnh đã nghỉ hưu như Từ Tài Hậu và Quách Bá Hùng với cáo buộc những vị này vận hành hệ thống mua bán chức tước, và cấp bậc.

Vào lúc đó, cuộc chiến này là để khôi phục tinh thần, siết chặt kỷ luật và xây dựng lại lực lượng vũ trang thành một quân đội đủ sức thách thức sức mạnh phương Tây.

Nhưng hơn một thập kỷ sau, chiến dịch đã quay vào bên trong chính nó, kỷ luật chính bộ khung chỉ huy mà ông Tập đã dày công gầy dựng.

Làn sóng chống tham nhũng quân sự ở tầng cấp cao nhất bắt đầu vào giữa năm 2023 khi nhắm vào lực lượng lãnh đạo của Quân chủng Tên lửa - binh chủng tinh nhuệ quản lý kho vũ khí hạt nhân và tên lửa của Trung Quốc. 

Chỉ trong vài tháng, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc, người do chính ông Tập chọn lựa, bị khai trừ khỏi Đảng vì tham nhũng. Ông chung số phận với người tiền nhiệm Ngụy Phượng Hòa, cùng hàng chục sĩ quan cao cấp giám sát nghiên cứu quốc phòng, mua sắm thiết bị và hậu cần hải quân.

Đến cuối năm 2025, đợt quét sạch đã lan rộng đến chính CMC. Tướng Hà Vệ Đông, Phó chủ tịch thứ hai của Quân ủy đã bị vướng vào vòng lao lý cùng hơn 200 sĩ quan cấp cao.

Việc khai trừ Đảng tướng Trương Hựu Hiệp, thành viên quân đội cao cấp nhất từ trước đến nay, thể hiện quyền lực tuyệt đối của ông Tập đối với bộ máy chính trị. 

Khoảng trống ở thượng tầng quân đội: không dễ gì lấp đầy

Khi Bắc Kinh chuẩn bị cho Hội nghị Trung ương 5 khóa XX sắp tới, nước này đối mặt với nhiệm vụ vô cùng khó khăn là tái thiết bộ khung lãnh đạo cao nhất của quân đội.

CMC hiện chỉ còn hoạt động như một cơ quan khuyết thiếu. Việc thay thế các chỉ huy nhiều kinh nghiệm như tướng Trương Hựu Hiệp và Lưu Trấn Lập sẽ đòi hỏi phải cất nhắc một thế hệ sĩ quan mới - những người trưởng thành hoàn toàn trong môi trường áp lực cao của bộ máy giám sát chống tham nhũng dưới thời ông Tập.

Khi so sánh danh sách Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XX của Trung Quốc với cơ sở dữ liệu về các sĩ quan quân đội bị kỷ luật của CSIS, chỉ còn 17 ủy viên và ủy viên dự khuyết giữ được hồ sơ trong sạch trên tổng số 67 ủy viên ban đầu thuộc khối quân đội.

Việc tái thiết bộ chỉ huy PLA sẽ mất nhiều thời gian bởi một khoảng trống lớn đang tồn tại ở cấp lãnh đạo chiến khu: 38 sĩ quan ở các vị trí này bị bãi nhiệm hoặc biến mất. 

Họ chỉ có thể được thay thế bởi các sĩ quan đang đảm nhiệm vị trí phó lãnh đạo chiến khu, nhưng 56 sĩ quan ở cấp này cũng đã bị bãi nhiệm. Tức là nguồn nhân sự tiềm năng có thể được thăng cấp lên các vị trí cấp chiến khu đã bị cắt giảm hơn một phần ba.

Việc tìm kiếm các sĩ quan vừa có năng lực tác chiến cao vừa có lý lịch chính trị hoàn toàn "sạch sẽ" cũng ngày càng khó khăn. Mọi sĩ quan được cất nhắc lên bộ chỉ huy cao cấp đều phải đi qua một hệ thống tuy nhiều nguồn lực nhưng lại thiếu cơ chế ràng buộc, một hệ thống đã khiến những người tiền nhiệm của họ "nhúng chàm".

Tiến trình hiện đại hóa quân đội thần tốc của Trung Quốc trong 15 năm qua đã biến PLA thành một tổ hợp kinh tế - quân sự khổng lồ với ngân sách hàng trăm tỉ USD mỗi năm, chỉ đứng sau Mỹ. Nhưng chính đầu tư phát triển, mua sắm vũ khí quá nhanh lại là con dao hai lưỡi khi thiếu hệ thống kiểm tra giám sát độc lập hiệu quả.

Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch Tập Cận Bình liên tục phát động các cuộc chiến chống tham nhũng trong PLA với những "con hổ to lớn" không phải là dấu hiệu cho thấy chiến dịch đã thành công, mà là bằng chứng cho thấy nguyên nhân gốc rễ của tham nhũng vẫn còn tồn tại.

Theo Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, quân đội Trung Quốc phát triển với tốc độ chưa từng thấy trong 10 năm qua và đang mạnh thứ hai thế giới.