Minh, 32 tuổi, chuyên viên thiết kế tại Tây Ninh, nhớ rõ đêm đầu tiên cơ thể phản ứng, hồi giữa tháng 8. Khoảng 3h sáng, anh bật dậy giữa giấc với cảm giác tim đập thúc vào lồng ngực, hơi thở ngắn và nông, hai bàn tay ướt mồ hôi. Anh ngồi im trên mép giường chờ nhịp tim chậm lại, rồi mở máy tính làm tiếp phần thiết kế còn dở.
Ba năm trước, Minh đặt mục tiêu tích lũy 1,5 tỷ đồng trả trước một căn hộ, sau khi gia đình hai bên nhắc lại nhiều lần rằng "đàn ông cần có căn nhà đứng tên mình trước khi rước dâu". Anh ngồi trước màn hình 14-16 tiếng mỗi ngày, nhận thêm dự án gia công ngoài giờ, ăn cơm hàng quán và duy trì tỉnh táo bằng cà phê đặc, nước tăng lực.
Cân nặng của Minh giảm dần, cơ vùng cổ, vai và hàm căng cứng đến mức anh phải xoay đầu liên tục khi làm việc. Những cơn hồi hộp lúc nửa đêm lặp lại mỗi tuần vài lần. Lo lắng vì dấu hiệu bất thường của cơ thể, Minh đến Bệnh viện ĐH Y Dược TP HCM khám, nhận kết quả bị rối loạn lo âu, cần điều trị.
Giới trẻ chụp ảnh cưới tập thể. Ảnh: Việt Anh
Tương tự, người đàn ông 33 tuổi ở Hà Nội bị gia đình và họ hàng liên tục thúc ép chuyện cưới xin mỗi lần về quê, đặc biệt nhà anh lại là trưởng họ, trọng trách "có con nối dõi" đè nặng. Dù có việc làm ổn định, anh luôn tự ti bản thân chưa đủ "tư cách" để lập gia đình vì không có nhà xe riêng, cũng như thu nhập chưa như kỳ vọng. Nỗi sợ bị phán xét khiến chàng trai ít về quê, né tránh các buổi họp mặt gia đình, cắt đứt giao tiếp với bạn bè, dành mọi thời gian vùi đầu làm việc để tích tiền mua nhà.
Dần dần, người đàn ông mất ngủ, hay hồi hộp, tâm trạng trống rỗng, chán ăn, được thạc sĩ Hoàng Quốc Lân, Trung tâm chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, chẩn đoán rối loạn lo âu.
"Trong quá trình tham vấn, người đàn ông này thừa nhận điều khiến anh lo lắng không phải cuộc sống độc thân mà là cảm giác bị đánh giá như một người thất bại", ông Lân chia sẻ.
Thạc sĩ Tâm lý Lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và trị liệu tâm lý Lumos, nói hiện chưa có dữ liệu quốc gia về tình trạng stress liên quan áp lực này. Song các nghiên cứu cho thấy khoảng cách giữa giấc mơ an cư và khả năng tài chính của người trẻ đang giãn rộng.
Dữ liệu quý II/2025 của Viện Nghiên cứu Đánh giá Thị trường Bất động sản Việt Nam (VARS IRE) cho thấy chỉ sau 5 năm, giá chung cư tại Hà Nội tăng tới 88%, Đà Nẵng gần 70% và TP HCM gần 50%. Ngược lại, tốc độ tăng thu nhập chỉ nhích khiêm tốn khoảng 6,4% mỗi năm. Với công thức chi tiêu an toàn (trích một phần ba thu nhập cho chỗ ở), một gia đình thành thị cần tới 80 năm tích lũy mới có thể sở hữu một căn nhà.
Giá nhà tăng dựng đứng cũng là lúc các cột mốc cuộc đời của người trẻ bị xô lệch. Số liệu của Cục Thống kê ghi nhận cả nước hiện có khoảng 20 triệu người độc thân, trong khi tuổi kết hôn lần đầu liên tục lập đỉnh mới. Nếu hai thập niên trước (1999-2019), độ tuổi lập gia đình chỉ tăng thêm 1,1 tuổi, thì chỉ trong 5 năm (2019-2024), con số này đã tăng vọt 2,1 tuổi lên 27,3 - tăng nhanh gấp gần 8 lần, thậm chí nhiều đô thị lớn đã vượt ngưỡng 30.
Dưới góc nhìn xã hội học, đây là hiện tượng "lạm phát cột mốc sống", khi thời gian để có tấm bằng, công việc ổn định và một chốn an cư bị kéo dài, hôn nhân trở thành thứ xa xỉ buộc phải xếp hàng sau cùng.
Dưới góc độ sức khỏe tinh thần, thạc sĩ Thiện dẫn nghiên cứu tổng quan năm 2024 về stress tài chính công bố trên các tạp chí y học quốc tế chỉ ra áp lực tiền bạc kéo dài tấn công trực tiếp vào trục Hạ đồi - Tuyến yên - Tuyến thượng thận (trục HPA), kích hoạt hệ thần kinh giao cảm phóng thích liên tục cortisol và adrenaline.
Khi một người tự đặt mình vào cuộc đua tích lũy tài sản vượt ngưỡng chịu đựng, hệ thống báo động sinh học bị kẹt ở trạng thái "bật". Nồng độ cortisol duy trì ở mức cao kinh niên làm gián đoạn chu kỳ sản xuất melatonin tự nhiên, gây rối loạn giấc ngủ sâu.
Thiếu ngủ sâu khiến não bộ không thể đào thải các chất cặn bã chuyển hóa qua hệ thống glymphatic, dẫn đến tình trạng sương mù não, giảm sút trí nhớ và suy kiệt năng lượng tế bào.
Đồng thời, sự kích thích giao cảm kéo dài làm suy giảm nghiêm trọng độ biến thiên nhịp tim (HRV) – chỉ số phản ánh khả năng tự phục hồi và thích ứng của hệ tim mạch. HRV thấp liên quan trực tiếp đến việc tăng các chỉ dấu viêm hệ thống như CRP (C-reactive protein) và cytokine gây viêm. Đây là mầm mống dẫn đến các bệnh lý tim mạch sớm, hội chứng ruột kích thích, đau đầu căng cơ và suy giảm miễn dịch ở nhóm lao động trẻ.
Đáng lưu ý, phản ứng bệnh học trước áp lực tài sản trước hôn nhân có sự phân hóa rõ rệt theo giới, chuyên gia Thiện phân tích.
Ở nam giới, định kiến xã hội buộc họ phải đóng vai trò "trụ cột tài chính", khiến giá trị bản thân bị đồng nhất hoàn toàn với số đo tài sản. Khi không đạt được kỳ vọng mua nhà hay tậu xe, họ dễ rơi vào trạng thái trầm cảm ẩn (masked depression).
Thay vì bộc lộ cảm xúc, nam giới thường có xu hướng lao vào hành vi tự hủy hoại thể lực như tăng giờ làm việc cực đoan, lạm dụng chất kích thích (caffeine, nicotine, rượu bia) để đối phó tạm thời với cảm giác bất lực, đẩy nhanh tốc độ suy thoái thể chất.
Ngược lại, ở nữ giới, áp lực thường biểu hiện dưới dạng rối loạn lo âu lan tỏa (GAD). Nỗi sợ về sự bấp bênh kinh tế sau sinh nở và gánh nặng chi phí gia đình khiến hạch hạnh nhân (trung tâm xử lý nỗi sợ của não bộ) bị quá tải kích thích.
Tình trạng này tạo ra cơ chế phòng vệ thụ động là người bệnh hình thành các tiêu chuẩn vật chất phòng thủ cực đoan (như buộc đối phương phải có nhà, xe sẵn), tự cô lập bản thân, né tránh gắn kết tình cảm, dẫn đến trạng thái cô đơn mạn tính và trống rỗng nội tâm kéo dài.
"Khi cơ thể gửi tín hiệu cấp cứu qua các cơn hồi hộp, tức ngực, run rẩy hay mất ngủ triền miên, đó không còn là vấn đề của kế hoạch tài chính cá nhân, mà là ranh giới của bệnh lý y khoa", thạc sĩ Thiện nhấn mạnh.
Người lao động ngày càng kiệt sức. Ảnh minh họa: CNA
Để ngăn chặn tiến trình tổn thương đa cơ quan, chuyên gia khuyến cáo người trẻ cần thiết lập phác đồ "cứu vãn sinh học" trước khi tiếp tục bàn chuyện kết hôn. Đầu tiên, có thể giảm ngay các khung giờ làm thêm xuyên đêm. Đặt mức trần cho việc sử dụng caffeine (không dùng sau 14h), thiết lập lại khung giờ ngủ cố định để khôi phục sóng não delta trong giấc ngủ sâu. Vận động thể chất cường độ vừa phải 30 phút mỗi ngày giúp cơ bắp tiêu thụ lượng đường và hormone stress dư thừa trong máu.
Mọi người nên tách bạch giá trị sinh học và nhân phẩm khỏi khối tài sản sở hữu. Đặt câu hỏi phản tư để nhận diện những "nhận thức sai lệch": Việc mua nhà ở tuổi 30 là nhu cầu sinh tồn thực sự hay phản ứng lo âu trước sự phán xét xã hội? Nếu việc sở hữu một tài sản phải đánh đổi bằng sức khỏe thần kinh và khả năng gắn kết cảm xúc, thì nền tảng của cuộc hôn nhân có phải bị phá vỡ ngay từ "trứng nước" không?
Khi xuất hiện các cơn hoảng sợ kịch phát (panic attacks), cảm giác nghẹt thở, mất ngủ kéo dài trên hai tuần hoặc nảy sinh suy nghĩ tự hại, người bệnh cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa tâm thần hoặc trung tâm tâm lý lâm sàng. Việc dùng thuốc giải lo âu kết hợp trị liệu tâm lý là chỉ định y khoa bắt buộc để đưa hệ thần kinh trở lại trạng thái cân bằng, ngừa các bệnh nghiêm trọng khác.
Chuyên gia nhận định việc chuẩn bị tài chính trước hôn nhân không phải là cuộc đua xem ai đủ giàu mới được cưới. Điều quan trọng là sự hòa hợp về tính cách, giá trị, quan điểm sống để cùng bước vào đời sống lứa đôi với tâm thế vững vàng.
"Nhà và xe có thể là tài sản thật, nhưng khi chúng trở thành điều kiện tiên quyết để một người cảm thấy mình đủ tốt để kết hôn, vấn đề lúc đó không còn là kinh tế", thạc sĩ Thiện đúc kết.
Mỹ Ý