TS.BS.CK2 Kiều Xuân Thy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, giải thích loãng xương là tình trạng rối loạn chuyển hóa khiến mật độ khoáng và cấu trúc vi mô của xương suy giảm, dẫn đến xương giòn và dễ gãy. Theo định nghĩa từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh được xác định khi mật độ khoáng xương giảm từ 2,5 độ lệch chuẩn trở lên so với người trẻ khỏe mạnh cùng giới tính (chỉ số T-score ≤ -2,5).
Quá trình mất xương ở người phụ nữ thường diễn ra âm thầm suốt nhiều năm mà không có triệu chứng báo trước. Sau tuổi 40, đặc biệt là giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, sự biến đổi nội tiết tố khiến tốc độ hao hụt xương tăng vọt. Đây là mốc thời gian phụ nữ cần chủ động kiểm soát để ngăn ngừa biến chứng tàn phế về sau.
Estrogen đóng vai trò giữ cân bằng giữa tế bào hủy xương và tế bào tạo xương. Khi nồng độ hormone này sụt giảm mạnh, hoạt động hủy xương tăng cao trong khi quá trình tái tạo không bù đắp kịp. Trong 5-10 năm đầu sau mãn kinh, phụ nữ có thể mất 1-3% mật độ xương mỗi năm, nghiêm trọng nhất ở vùng cột sống thắt lưng và cổ xương đùi.
Dữ liệu từ Liên đoàn Loãng xương Quốc tế (IOF) ghi nhận khoảng một phần ba phụ nữ trên 50 tuổi sẽ gặp ít nhất một biến cố gãy xương trong đời, trong khi tỷ lệ này ở nam giới là một phần năm. Sự chênh lệch bắt nguồn từ ba yếu tố: khối lượng xương đỉnh của phái nữ vốn thấp hơn nam giới, sự sụt giảm nội tiết tố diễn ra quá nhanh sau mãn kinh và tuổi thọ trung bình của nữ giới cao hơn nên thời gian chịu ảnh hưởng bởi thiếu hụt estrogen kéo dài hơn.
Các vị trí gãy xương thường gặp nhất gồm cổ xương đùi, lún đốt sống và cổ tay. Trong đó, gãy cổ xương đùi ở người lớn tuổi đặc biệt nguy hiểm khi ghi nhận tỷ lệ tử vong 15-30% ngay trong năm đầu tiên, đồng thời làm mất khả năng tự vận động và suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống.
Mô phỏng xương khỏe mạnh và loãng xương. Ảnh: Bệnh viện Trung ương Quân đội 108
Bên cạnh yếu tố nội tiết, lối sống và dinh dưỡng sau tuổi 40 ảnh hưởng trực tiếp đến bộ khung xương. Chế độ ăn thiếu canxi buộc cơ thể phải rút canxi dự trữ từ xương để nuôi các cơ quan khác. Thói quen ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời dẫn đến thiếu vitamin D, làm giảm hấp thu canxi tại đường ruột. Lối sống lười vận động hoặc thiếu các bài tập chịu lực cũng khiến xương mất đi các kích thích cơ học cần thiết để duy trì quá trình tạo xương. Ngoài ra, tiền sử gia đình có người gãy xương, thói quen hút thuốc, lạm dụng rượu bia hay dùng corticoid kéo dài đều đẩy nhanh tốc độ bào mòn xương.
Hiện nay, phương pháp đo mật độ khoáng xương bằng máy được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán lâm sàng. Phụ nữ từ 65 tuổi trở lên được khuyến cáo nên tầm soát định kỳ. Với người dưới 65 tuổi, việc kiểm tra sớm cần được thực hiện nếu có các yếu tố nguy cơ tương đương nhóm lớn tuổi.
Bác sĩ Thy khuyến cáo dù tầm soát thường quy bắt đầu ở tuổi 65, việc bảo vệ hệ xương phải được xây dựng từ trước tuổi 40, thời điểm khối lượng xương bắt đầu bước vào giai đoạn suy giảm sinh lý tự nhiên.
Vận động thể lực rất cần thiết cho người tuổi này. Các hình thức rèn luyện như đi bộ nhanh, chạy bộ nhẹ, khiêu vũ hay tập kháng lực vừa kích thích bồi đắp xương, vừa tăng cường sức mạnh cơ bắp để giữ thăng bằng, hạn chế té ngã. Bữa ăn hàng ngày cần cân đối đủ đạm, canxi và vitamin D thông qua sữa, chế phẩm từ sữa, cá nhỏ ăn cả xương và các loại rau lá xanh đậm; kết hợp tắm nắng đúng cách hoặc bổ sung vi chất theo hướng dẫn y khoa. Duy trì thể trọng hợp lý, tránh giảm cân quá đà hay suy dinh dưỡng cũng giúp giảm áp lực hao hụt xương.
Tùy vào từng giai đoạn sẽ có phác đồ can thiệp riêng. Khi mật độ xương chỉ mới suy giảm nhẹ, việc điều chỉnh lối sống, dinh dưỡng và bổ sung vi chất có thể giúp chặn đứng đà tiến triển. Trường hợp đã tiến triển thành loãng xương hoặc có nguy cơ gãy xương cao, bệnh nhân bắt buộc phải dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, bao gồm nhóm ức chế hủy xương hoặc kích thích tạo xương. Song song đó, gia đình cần chủ động phòng ngừa té ngã bằng cách cải thiện ánh sáng, giữ sàn nhà khô ráo, lắp thanh vịn và kiểm tra thị lực định kỳ cho người lớn tuổi.
Mỹ Ý