Tôi tỉ mẩn lần giở cuốn sách Trăm năm cà phê Khe Sanh (Nhiều tác giả, NXB Thuận Hóa, 2026) còn thơm mùi mực. Đây cũng là món quà ý nghĩa trong chuỗi hoạt động Lễ hội Vì hòa bình trong tháng 10 này của miền quê Quảng Trị.
Sách khổ lớn dày dặn hơn 350 trang với 45 bài viết của các nhà báo, nhà văn, nhà thơ nặng lòng với quê hương Quảng Trị, kèm theo nhiều ảnh đẹp, đặc biệt của những tay máy Đinh Giao Hữu, Bon Nguyen (Nguyễn Bôn), Võ Huy, Lân Homi (Nguyễn Văn Lân)…
Bài viết của Nguyễn Hoàn như nén tâm hương tri ân Eugène Poilane - một người Pháp đã có công đem cây cà phê đầu tiên đến trồng ở Khe Sanh cách đây tròn thế kỷ, đúng với đạo lý truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam Ăn quả nhớ người trồng cây.
Tác giả tâm tình “như lời tạ ơn đối với Bà mẹ thiên nhiên mà Eugène Poilane từng ngưỡng mộ, đồng thời ghi nhận những đóng góp của ông trong việc tìm kiếm, khảo nghiệm và hình thành vùng trồng cà phê ở Khe Sanh”.
Dưới góc nhìn và cảm quan lịch sử từ cây cà phê, tác giả Yên Mã Sơn trong bài Đồn điền mụ Rôm: “Đến năm 1941, Tỉnh ủy Quảng Trị cử đồng chí Lê Xích lên công tác tại đồn điền mụ Rôm để mở rộng hoạt động. Tại đây, đồng chí Lê Xích đã giác ngộ và kết nạp thêm 2 quần chúng và thành lập chi bộ đầu tiên ở Hướng Hóa”.
Khi chứng kiến những đổi thay từ cây cà phê trên mảnh đất Khe Sanh cũng như cả vùng trồng cà phê thuộc Hướng Hóa cũ, tác giả Lê Vĩnh Nhiên đã hứng khởi: "Nhưng đất thì không thể quên. Đất đã cất giữ ký ức chiến tranh để hôm nay nở thành những mùa hoa trắng ngần, kết thành những chùm quả đỏ chín. Và từ vùng đất từng được thế giới biết đến bởi tiếng bom, Khe Sanh hôm nay được nhớ đến bằng hương cà phê - hương thơm của hòa bình”.
Trong bản hợp xướng nhiều bè, nhiều giọng, người xem lắng lại bởi một chi tiết thôi, nhưng cũng đầy ám ảnh qua ngòi bút ký giả Đào Tâm Thanh. Cũng như Phan Hoài Hương đã nhẹ nhàng, tinh tế thưởng thức Hương của đất khi tái hiện cuộc du lịch của tâm hồn qua câu chuyện về du khách, như một lời mời mọc ân cần: “Vậy nên, hãy một lần ghé Khe Sanh, để nhâm nhi ngụm cà phê mang hương của núi rừng, để lang thang qua những bản làng, nghe gió, nghe cây kể chuyện và cảm nhận mạch nguồn văn hóa sâu lắng của mảnh đất này”.
Khe Sanh - miền đất chữa lành của Hoàng Công Danh có thể xem đó là bản văn tự ngoại đề nếu lấy hệ sinh thái cây cà phê làm tâm quy chiếu. Vậy mà bút ký vẫn chạm đến những nỗi niềm nhân thế, vừa thời sự lại vừa hơi hướm vĩnh cửu khi muốn thanh lọc, tắm gội cho tâm hồn được bình yên, ấy là tìm về với thiên nhiên như là sự quay lại cội rễ để nhận lấy thuốc thang từ không gian huyền nhiệm nhuốm đượm màu thiền: “Chữa lành tại Khe Sanh, vì thế không phải là một cách nói hoa mỹ, mà thực ra là một cuộc trở về. Trở về với sự nguyên sơ của thiên nhiên, và quan trọng hơn cả, là trở về với sự an yên ‘nhân chi sơ’ vốn có trong sâu thẳm của lòng mình”.