Nhiều năm qua, xe đạp, xe máy điện trở thành phương tiện chủ yếu dành cho học sinh thay vì những chiếc xe đạp truyền thống. Ưu thế tốc độ cao, không tốn công sức đạp, giúp con "đỡ mệt" trở thành những lý do chính để nhiều phụ huynh sắm loại xe chạy điện dành cho con mỗi mùa tựu trường.
Tuy vậy, việc sử dụng xe đạp, xe máy điện tràn làn khi trẻ chưa được trang bị tốt kiến thức về giao thông, kỹ năng sử dụng, điều khiển tạo ra không ít vấn đề cho xã hội. Ngoài việc trẻ dễ gặp tai nạn vì di chuyển tự do, việc độ chế xe máy điện để tốc độ lên rất cao là nguy cơ mất an toàn hiện hữu.
Công an TP HCM hôm 16/9 đã triệu tập 21 thanh thiếu niên liên quan nhóm sử dụng xe máy điện độ chế, chạy tốc độ cao, lạng lách, đánh võng, bốc đầu, dàn hàng ngang và so kè tốc độ trên nhiều tuyến đường ở Vũng Tàu. Nhóm này lập nhóm kín trên Facebook để hẹn nhau, thuê xe tải chở những chiếc xe đã thay đổi kết cấu đến Vũng Tàu rồi quay video đăng mạng xã hội để thu hút lượt xem, tương tác. Công an thu giữ 9 xe máy điện, nhiều xe đã được can thiệp nhằm tăng tốc độ và phục vụ các động tác nguy hiểm.
Không chỉ những nhóm tụ tập, đua xe mới sử dụng xe điện độ chế. Ngày 11/9, Đội CSGT đường bộ số 3 phát hiện một nam sinh 15 tuổi, học lớp 10, điều khiển xe đạp máy tốc độ cao, không đội mũ bảo hiểm ở Lào Cai. Cụm đồng hồ xe có thể hiển thị tới 99 km/h, trong khi tốc độ thiết kế ban đầu không quá 25 km/h. Nam sinh cho biết đã lắp thêm IC để tăng tốc, sau đó CSGT tạm giữ xe và yêu cầu tháo bộ phận này. Trước đó, ngày 28/3, một học sinh sinh năm 2011 tại TP HCM tử vong sau khi mất lái, ngã xuống đường rồi va chạm với xe tải. Chiếc xe đạp điện đã được độ, chế để tăng tốc.
Các xe điện được thay đổi cấu trúc, bánh, pin, bộ điều khiển. Ảnh: Công an TP HCM
Xe máy điện dễ "độ" hơn xe máy xăng
Ở xe máy xăng, muốn tăng sức mạnh thường phải can thiệp vào nhiều bộ phận cơ khí của động cơ như piston, cam, xupap, hệ thống nạp, xả hoặc điều chỉnh phun nhiên liệu. Một số thay đổi còn đòi hỏi tháo rã động cơ, cần người có kinh nghiệm và thường để lại dấu hiệu khi kiểm tra, chi phí cho những việc này cũng không hề nhỏ.
Với xe điện, việc thay đổi khả năng vận hành có thể tập trung vào hệ thống điện, bao gồm pin cung cấp năng lượng, bộ điều khiển (IC) quyết định cách dòng điện truyền tới động cơ, còn động cơ tạo lực kéo. Chỉ cần thay đổi một hoặc vài thành phần này, khả năng tăng tốc và tốc độ của xe có thể thay đổi đáng kể so với cấu hình ban đầu mà không nhất thiết phải can thiệp sâu vào phần cơ khí.
Đây cũng là lý do việc độ xe điện có thể tiếp cận dễ hơn với người trẻ. Các linh kiện như pin, bộ điều khiển, động cơ được bán riêng, trong khi thông tin về việc thay thế, nâng cấp được chia sẻ trên mạng. Người sử dụng không nhất thiết phải có kiến thức sâu về động cơ đốt trong mới có thể bắt đầu can thiệp vào chiếc xe.
Ngoại hình cũng có thể không thay đổi nhiều sau khi nâng cấp. Một chiếc xe máy điện có thể vẫn giữ nguyên hình dáng ban đầu nhưng khả năng tăng tốc, lực kéo hoặc tốc độ đã khác đáng kể. Trong vụ việc tại Vũng Tàu, một đối tượng cho biết đã thay pin, IC, gắp, bánh và "học việc độ này trên mạng", với mục đích đua xe. Một đối tượng khác nói chiếc xe sau khi độ "chỉ cần lên ga là bốc đầu", đồng thời cho biết tốc độ tối đa có thể đạt 140-150 km/h.
Phụ huynh khó nhận biết xe đã bị độ
Nếu thay đổi dàn áo, bánh hoặc một số chi tiết bên ngoài, phụ huynh có thể nhận ra bằng mắt thường. Nhưng với những bộ phận nằm trong hệ thống điện, việc phát hiện khó hơn nhiều nếu không có kiến thức kỹ thuật. Bộ điều khiển, pin và nhiều linh kiện liên quan có thể nằm ở những vị trí khuất trên xe. Chiếc xe vì thế vẫn có thể giữ gần như nguyên hình dáng bên ngoài dù một số thành phần quan trọng bên trong đã được thay đổi.
Xe điện cũng hầu như không có tiếng động cơ đặc trưng như xe máy xăng. Vì vậy, phụ huynh khó dựa vào âm thanh để nhận biết xe đã được can thiệp, chẳng hạn khi khả năng tăng tốc hoặc công suất thay đổi.
21 thanh thiếu niên sử dụng xe điện độ chế để lạng lách, bốc đầu tại Vũng Tàu hôm 16/9. Ảnh: Công an TP HCM
Ngay cả khả năng vận hành cũng không phải lúc nào tạo ra dấu hiệu rõ ràng. Xe vẫn khởi động, di chuyển bình thường và có thể được sử dụng với tốc độ thấp như trước. Sự khác biệt chỉ thể hiện rõ khi người lái tăng tốc hoặc khai thác khả năng vận hành ở mức cao.
Điều này khiến việc giao xe cho con khác với việc giao một phương tiện đơn thuần. Phụ huynh có thể biết con dùng xe để đi học nhưng không biết xe còn nguyên cấu hình hay đã được thay đổi, cũng như con sử dụng xe với mục đích gì.
Theo các chuyên gia lái xe an toàn của Car Awards, việc phụ huynh quản lý xe của con không nên chỉ là kiểm tra chiếc xe có hư hỏng hay không. Quan trọng hơn là phụ huynh giáo dục con cái trước và trong quá trình giao xe, cần biết con đang dùng xe như thế nào, có tham gia những hội nhóm liên quan đến độ xe, đua xe hay không và có hiểu giới hạn của phương tiện mình đang điều khiển.
Hải Đăng