Sau lũ lụt ở Nepal, khoa học dự báo thảm họa tiếp theo do sông băng ra sao?

Ngày 26/8, thảm họa lũ lụt xảy ra tại biên giới Nepal và Trung Quốc khi một dòng nước cuốn theo lượng đá và bùn khổng lồ bất ngờ tràn xuống thung lũng sông ở Himalaya, cuốn phăng nhiều ngôi nhà, cầu đường và gây thiệt hại nghiêm trọng về người.

Những đánh giá ban đầu cho thấy các khối băng cùng một phần vách đá gần đó đã vỡ ra từ độ cao hàng nghìn feet, khiến một lượng vật chất tương đương 70 Đại kim tự tháp Giza đồng loạt đổ xuống thung lũng. 

Mặc dù thảm họa cụ thể này không được dự báo trước, dạng thiên tai sạt lở băng - đá đang ngày càng trở nên phổ biến trong một thế giới nóng lên nhanh chóng.

Biến đổi khí hậu do con người gây ra đang khiến các sông băng tan với tốc độ chưa từng có. Khi băng tan đủ nhiều, những khối băng nằm chênh vênh trên núi có thể đổ ập xuống mọi thứ phía dưới.

Khu vực Himalaya không phải nơi duy nhất có các sông băng nằm ở độ cao lớn. Na Uy, New Zealand, Iceland và Chile đều đang có những "quả bom hẹn giờ" bằng băng trên các đỉnh núi cao.

"Tất cả các khu vực có sông băng trên thế giới đều dễ bị tổn thương do nhiệt độ tăng nhanh và băng tan với tốc độ ngày càng nhanh", Mohan Bahadur Chand, nhà nghiên cứu sông băng tại Đại học Kathmandu ở Nepal, cho biết.

Tùy vào vị trí, một vụ sụp đổ sông băng có thể gây ra từ các trận lũ quét bất ngờ đến siêu sóng thần cao tương đương một tòa nhà chọc trời.

Tuy nhiên, Alton Byers, chuyên gia nghiên cứu sông băng tại Đại học Colorado Boulder, cho rằng vẫn có những cách để con người nhận diện và giảm thiểu thiệt hại do dạng thảm họa này gây ra.

Sức tàn phá khủng khiếp của sông băng

Sông băng tồn tại trên mọi châu lục. Khi những sông băng nằm trên các dãy núi tan, nứt và sụp đổ, chúng có thể gây ra nhiều dạng dịch chuyển vật chất nguy hiểm.

Nếu một sông băng tan vỡ trong một vịnh hẹp cao, nó có thể tạo ra hiện tượng siêu sóng thần.

Năm 2023, một trận tuyết lở gồm đá và băng khổng lồ ở phía đông Greenland lao xuống vùng nước hẹp phía dưới, tạo ra những con sóng cao 650 feet (khoảng 189m), nghiền nát các vách đá trong vịnh.

Năm 2025, một vụ sụp đổ tương tự xảy ra tại một vịnh hẹp ở Alaska, tạo ra siêu sóng thần cao 1.580 feet (tương đương 482m), gấp 3 lần chiều cao Đài tưởng niệm Washington.

Vịnh hẹp ở Alaska thường xuyên có tàu du lịch qua lại. May mắn là siêu sóng thần xảy ra vào sáng sớm, thời điểm khu vực này không có tàu.

 Đôi khi, các sông băng vỡ ra tại những nơi ít hẻo lánh hơn.

Tháng 5/2025, một phần lớn sông băng Birch tại thung lũng Lötschen thuộc dãy Alps của Thụy Sĩ bị vỡ, tạo ra trận tuyết lở đá - băng, chôn vùi phần lớn làng Blatten dưới 20 triệu tấn đất đá. Tương tự, trận sạt lở tại Nepal gần đây là một ví dụ khác.

Giới khoa học cho rằng không thể quy hoàn toàn bất kỳ thảm họa đơn lẻ nào cho việc nhiệt độ khí quyển tăng.

Tuy nhiên, trong trường hợp này, lớp băng vĩnh cửu ở độ cao lớn - thứ mà ông Byers gọi là "chất keo của quyển băng đã giữ tuyết, băng và đá gắn kết với nhau trong hàng nghìn năm" - nhiều khả năng đã bị suy yếu do thế giới nóng lên.

Trên thực tế, hiện tượng nóng lên toàn cầu được xem là một yếu tố góp phần quan trọng trong tất cả những vụ sụp đổ liên quan đến sông băng nói trên.

Dự báo chuỗi thảm họa tiếp theo

Nếu bầu khí quyển và các đại dương của Trái Đất tiếp tục nóng lên không kiểm soát, tần suất và quy mô của những hiểm họa liên quan đến sông băng sẽ tăng lên trong vài thập kỷ tới.

Bà Kristen Cook, nhà địa mạo học tại Đại học Grenoble Alpes ở Pháp, cho biết theo dự đoán, tình trạng bất ổn tại các vùng núi cao sẽ gia tăng. Rất có khả năng các vụ sụp đổ băng đá tương tự sẽ tiếp tục xảy ra.

Dãy Himalaya không phải khu vực duy nhất đối mặt với hiểm họa từ sông băng.

Dãy Andes, đặc biệt là Cordillera Blanca ở Peru, đã bắt đầu hứng chịu những trận lũ thảm khốc do băng tan từ những năm 1940. Một phần nguyên nhân là các sông băng này nằm ở độ cao thấp hơn và chịu tác động của nhiệt độ tăng nhanh hơn, sớm hơn.

Theo bà Cook, dãy Himalaya đặc biệt dễ bị tổn thương do khu vực này có số lượng lớn sông băng nằm trên những sườn núi rất dốc, phía trên các thung lũng sông cũng có độ dốc lớn, trong khi nhiều thung lũng tập trung khu dân cư và cơ sở hạ tầng.

Ngoài mục tiêu lâu dài là ổn định các sông băng bằng cách hạn chế phát thải khí nhà kính, giới khoa học gần đây đã nghiên cứu nhiều cách hạn chế thiệt hại về người trước các vụ sụp đổ sông băng.

Năm 2025, một trận tuyết lở đã chôn vùi ngôi làng Blatten của Thụy Sĩ nhưng không có cư dân nào trong làng thiệt mạng. Người dân và vật nuôi đã được sơ tán 9 ngày trước khi vụ sụp đổ xảy ra.

Benjamin Bellwald, nhà nghiên cứu hiểm họa tự nhiên tại Viện Địa kỹ thuật Na Uy và cũng là người sinh ra tại Blatten, cho biết sông băng này đã được xác định là có vấn đề từ những năm 1990. Đến đầu năm 2025, các vụ đá rơi từ sông băng xuất hiện ngày càng thường xuyên, khiến giới khoa học và nhà hoạch định chính sách nâng mức cảnh giác.

Nhờ sự quan sát của người dân cùng một loạt công nghệ giám sát khoa học, các bằng chứng cho thấy một vụ sụp đổ sông băng có khả năng xảy ra trong tương lai gần. Thông tin được truyền đến người dân và chính quyền địa phương rõ ràng đã giúp quá trình sơ tán diễn ra thuận lợi.

Theo ông Byers, giới chức Nepal đang phối hợp xác định những địa điểm có thể xảy ra các đợt bùng phát sông băng trong tương lai; đồng thời xây dựng bản đồ hiểm họa và kế hoạch chuẩn bị cho cộng đồng.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế đáng kể. Himalaya là một khu vực quá rộng lớn để giám sát, trong khi mỗi sông băng có thể phát ra những tín hiệu cảnh báo không giống nhau trước khi sụp đổ.

Theo ông Byers, một vấn đề đặc biệt phổ biến trong khu vực này là các hoạt động xây dựng, đô thị hóa có thể diễn ra tại các con sông và vùng đồng bằng ngập lũ có nguy cơ xảy ra lũ. Các khu vực này càng đông đúc, số người thiệt mạng trong những thảm họa tương lai càng có thể tăng cao.