Thế nhưng, nhiều năm sau chiến tranh, di tích mang giá trị lịch sử, chính trị và nhân văn đặc biệt ấy vẫn chưa có một công trình tưởng niệm tương xứng. Trong khi chủ trương bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích đã được đặt ra, điều cần thiết lúc này là sớm tổ chức triển khai để chủ trương trở thành hiện thực.
“Tọa độ lửa” trong lịch sử dân tộc
Trong những năm chiến tranh phá hoại miền bắc, Bến phà Ghép giữ vị trí đặc biệt quan trọng trên tuyến Quốc lộ 1A, nối hậu phương lớn miền bắc với chiến trường miền nam. Nhận rõ vị trí chiến lược ấy, đế quốc Mỹ liên tục đánh phá ác liệt, biến khu vực Bến phà Ghép và vùng phụ cận thành “tọa độ lửa”.
Bom đạn có thể phá cầu, phá đường, đánh chìm phà, nhưng không thể cắt đứt mạch giao thông. Với tinh thần “địch phá, ta sửa, ta đi”, lực lượng bộ đội, thanh niên xung phong, công nhân giao thông, dân quân tự vệ và nhân dân địa phương đã ngày đêm bám trụ, bảo đảm những chuyến phà vượt sông an toàn, giữ cho tuyến chi viện chiến lược không bị gián đoạn. Mỗi chuyến phà qua sông khi ấy thật sự là một cuộc chiến đấu.
Nhắc đến Bến phà Ghép là nhắc đến những con người đã làm nên một phần bản anh hùng ca trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Đó là Anh hùng Lao động Vũ Hồng Út, người nhiều lần trực tiếp điều khiển ca-nô phá thủy lôi, mở luồng cho phà hoạt động; Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Nguyễn Bá Ngọc và những cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong, dân quân và nhân dân đã ngày đêm bám trụ nơi tuyến lửa.
Những hy sinh ấy góp phần làm nên chiến công giữ vững tuyến giao thông, chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền nam. Bến phà Ghép đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và được xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia. Những danh hiệu ấy không chỉ ghi nhận quá khứ hào hùng, mà còn đặt ra trách nhiệm của hôm nay trong việc gìn giữ và phát huy giá trị của di tích.
Chủ trương đã có, cần sớm tổ chức thực hiện
Theo ông Trần Văn Thịnh, Chủ tịch Liên Chi hội Khoa học lịch sử Lực lượng vũ trang tỉnh Thanh Hóa, tôn tạo và xây dựng Khu di tích lịch sử Bến phà Ghép là yêu cầu cần thiết, xuất phát từ chính giá trị lịch sử của di tích và nguyện vọng của nhân dân, nhân chứng lịch sử. Ông Thịnh cho rằng, đây không chỉ là câu chuyện xây dựng một công trình tưởng niệm, mà là xây dựng một không gian lịch sử để lưu giữ ký ức, tri ân những người đã hy sinh và giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Đáng chú ý, việc xây dựng khu di tích Bến phà Ghép không phải là đề xuất mới. Trong nhiều năm qua, nội dung bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích Bến phà Ghép đã được đề cập trong các quy hoạch, chủ trương của tỉnh. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã đề nghị tỉnh chỉ đạo các cơ quan liên quan nghiên cứu, lập dự án tu bổ, tôn tạo di tích nhằm bảo tồn, phát huy giá trị, tri ân các Anh hùng liệt sĩ, giáo dục truyền thống và phục vụ phát triển du lịch.
Đặc biệt, ngày 22/2/2024, Thường trực Tỉnh ủy Thanh Hóa có Công văn số 4721/CV-VPTU về việc tiếp tục nghiên cứu, khảo sát, đề xuất đầu tư xây dựng Khu di tích lịch sử Bến phà Ghép và khu tưởng niệm Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Bá Ngọc tại huyện Quảng Xương (cũ).
Theo ông Thịnh, việc tiếp tục chậm triển khai sẽ khó đáp ứng yêu cầu bảo tồn ký ức lịch sử, nhất là khi nhiều nhân chứng của một thời kỳ đã tuổi cao, sức yếu. Trong khi đó, thế hệ trẻ rất cần những không gian lịch sử chân thực, trực quan để hiểu hơn giá trị của hòa bình, độc lập và những hy sinh của cha anh.
Ông Đỗ Đình Cường, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Quảng Chính cho rằng, cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương rất mong dự án sớm được triển khai theo chủ trương của tỉnh để Bến phà Ghép trở thành một địa chỉ đỏ xứng tầm với giá trị lịch sử và niềm tự hào của quê hương. Điều đó cho thấy sự đồng thuận không chỉ đến từ những người từng sống, chiến đấu tại Bến phà Ghép, mà còn từ chính cộng đồng nơi di tích đang hiện hữu.
Trong giai đoạn phát triển mới, giáo dục lịch sử, bồi đắp lòng yêu nước và khơi dậy khát vọng cống hiến cho thế hệ trẻ càng trở nên cần thiết. Vì vậy, những công trình tưởng niệm như Bến phà Ghép không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn là không gian để quá khứ kết nối với hiện tại, chuyển hóa những hy sinh của cha anh thành giá trị tinh thần cho thế hệ hôm nay. Bến phà Ghép cần được đầu tư, tôn tạo trong mối liên kết với hệ thống các địa chỉ đỏ, di tích lịch sử, văn hóa của Thanh Hóa và cả nước, qua đó phát huy hiệu quả giá trị giáo dục truyền thống và du lịch lịch sử.
Bài và ảnh: LÊ XUÂN BÍNH