Tía tô (Perilla frutescens) là loại rau gia vị quen thuộc trong mâm cơm người Việt, đồng thời là vị thuốc thông dụng trong y học cổ truyền. Theo BS.CK1 Bùi Thị Yến Nhi, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, Đông y gọi lá tía tô là tô diệp, mang vị cay, tính ôn, quy vào hai kinh Phế và Tỳ, sở hữu công năng giải biểu tán hàn, hành Khí và hòa Vị.
Khi nào nên dùng tía tô giải cảm?
Tô diệp thường được chỉ định trong các trường hợp cảm mạo phong hàn, theo bác sĩ Nhi. Người bệnh thường có các triệu chứng điển hình như:
-
Sợ lạnh, ớn lạnh;
-
Nghẹt mũi, chảy nước mũi trong;
-
Đau đầu, ho nhẹ;
-
Ít hoặc hoàn toàn không ra mồ hôi.
Người bệnh có biểu hiện kèm theo như đầy trướng bụng, buồn nôn hoặc ăn uống kém, tía tô cũng phát huy hiệu quả tốt.
Bài thuốc - món ăn đơn giản, dễ áp dụng tại nhà là cháo tía tô.
-
Nguyên liệu: 30 g gạo tẻ, 8 g lá tía tô tươi, 3 lát gừng tươi, 3 củ hành nhỏ, một ít muối và lượng nước vừa đủ.
-
Cách chế biến: Gạo vo sạch, nấu nhừ thành cháo. Tía tô rửa sạch, thái nhỏ; hành củ thái nhỏ; gừng cạo vỏ, thái sợi mỏng. Khi cháo đã chín nhừ, cho gừng vào nấu thêm vài phút. Sau đó, tắt bếp rồi mới cho hành và lá tía tô vào, khuấy đều, nêm nhạt vừa ăn.
-
Lưu ý: Cháo nên ăn khi còn ấm nóng. Không nên đun lá tía tô quá lâu trên bếp vì tinh dầu, hoạt chất tạo mùi thơm đặc trưng của lá rất dễ bay hơi khi gia nhiệt kéo dài.
Ngoài món cháo, tía tô tươi có thể dùng làm rau gia vị ăn kèm bún, phở, gỏi, rau sống; thái nhỏ nấu canh, làm món om, chiên trứng; kết hợp cùng các món cá, thịt hay món cuốn. Người dùng cũng có thể hãm vài lá tía tô cùng vài lát gừng để làm thức uống ấm trong ngày lạnh.
Những ngộ nhận
Tía tô được sử dụng lâu đời trong ẩm thực tại nhiều quốc gia châu Á, tuy nhiên nhiều người hiểu nhầm rằng đây là một phương thuốc thần kỳ.
Không nên thần thánh hóa nước tía tô
Bác sĩ Nhi khuyến cáo tuyệt đối không xem nước tía tô là thức uống có khả năng giải độc, giảm cân hay phòng ngừa bệnh tật khi chưa có bằng chứng khoa học phù hợp.
Không dùng liều cao, kéo dài
Dùng tía tô với lượng nhỏ như rau ăn hàng ngày rất an toàn, nhưng dùng lượng lớn kéo dài như một vị thuốc lại là vấn đề khác. Dữ liệu lâm sàng về độ an toàn của việc ăn lá tía tô liều cao trong thời gian dài ở người hiện còn rất hạn chế.
Không nên tự ý uống nước sắc, nước ép hay các chế phẩm tía tô đậm đặc liên tục nhiều tuần, nhiều tháng để phòng hoặc chữa bệnh.
Không thể thay thế hoàn toàn phác đồ y khoa
Các nghiên cứu hiện đại ghi nhận nhiều thành phần và hoạt tính sinh học của tía tô, song phần lớn bằng chứng mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng. Hiện chưa đủ cơ sở khoa học để khẳng định chỉ dùng riêng lá tía tô có thể điều trị dứt điểm cảm lạnh hay cúm, theo bác sĩ Nhi.
Tía tô là vị thuốc quen thuộc trong Y học cổ truyền giúp giải cảm. Ảnh: Bùi Thủy
Ai không nên dùng tía tô giải cảm?
Do tía tô có tính ôn nhiệt, phương pháp giải cảm bằng loại rau này không thể áp dụng tùy tiện cho mọi trường hợp:
Người sốt cao, cảm nhiệt
Người đang sốt cao, khát nước nhiều, họng sưng đỏ và đau rõ rệt, ra nhiều mồ hôi hoặc có dấu hiệu mất nước không được tự ý dùng nhiều tía tô phối hợp gừng và hành nhằm mục đích kích thích ra mồ hôi.
Bộ Y tế hướng dẫn điều trị cảm mạo khuyến cáo lạm dụng phương pháp giải cảm có thể khiến cơ thể suy kiệt. Do đó, một bài thuốc giải cảm nói chung không thể dùng cho mọi thể bệnh.
Người có cơ địa dị ứng
Người có tiền sử dị ứng với tía tô hoặc các sản phẩm chiết xuất từ tía tô cần tuyệt đối tránh dùng.
Nhóm đặc biệt
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người mắc bệnh lý gan, thận hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh mạn tính có thể ăn tía tô như rau gia vị thông thường. Tuy nhiên, nhóm này cần hết sức thận trọng, không tự ý dùng lượng lớn, kéo dài hay dùng chế phẩm cô đặc, do dữ liệu về an toàn và tương tác thuốc hiện chưa đầy đủ.
Tía tô chỉ phát huy tối đa lợi ích khi được dùng hai vai trò: một loại rau gia vị bổ dưỡng trong bữa ăn và một vị thuốc có chỉ định rõ ràng trong Đông y.
Bác sĩ khuyến cáo nếu sốt cao, khó thở, đau ngực, mệt lả, ho tăng dần hoặc triệu chứng kéo dài không thuyên giảm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để khám và chẩn đoán chính xác nguyên nhân.
Mỹ Ý