Sự phát triển của UAV, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu vệ tinh và các nền tảng số đang mở ra không gian kinh tế mới cho Việt Nam. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành giá trị thực tế, cần đồng bộ thể chế, hạ tầng, nhân lực và cơ chế thử nghiệm, từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế tầm thấp gắn với ứng dụng công nghệ vũ trụ.
Trong bối cảnh đó, ngày 2/10 tại Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Báo Tiền Phong tổ chức Diễn đàn "Phát triển kinh tế tầm thấp và thúc đẩy ứng dụng công nghệ vũ trụ tại Việt Nam."
Từ tiềm năng đến không gian tăng trưởng mới
Phát biểu tại diễn đàn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thế Duy, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết kinh tế tầm thấp là lĩnh vực tích hợp những công nghệ mới nhất về UAV cùng các ứng dụng trong logistics, nông nghiệp và giao thông thông minh, tạo ra không gian mới để đưa công nghệ tiên tiến vào cuộc sống.
Theo ông, sự kết hợp nhiều công nghệ đang mở ra cơ hội lớn cho phát triển kinh tế - xã hội. Thực tế cho thấy kinh tế tầm thấp không chỉ dừng lại ở lý thuyết hay trên giấy tờ. Đã có các thử nghiệm như vận chuyển vật tư y tế thiết yếu bằng UAV hay các khu thí điểm tại một số địa phương, ngành nghề.
Ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, kinh tế không gian tầng thấp có thể được hiểu là nền kinh tế dựa trên hệ sinh thái thiết bị bay hoạt động từ mặt đất đến khoảng 1.000-3.000 m, tùy cách xác định của từng quốc gia.
Theo ông Thuật, quy mô thị trường UAV toàn cầu có thể đạt khoảng 40 tỷ USD vào năm 2030. Tuy nhiên, đây mới là phần nổi của thị trường. Nếu tính cả hệ sinh thái dịch vụ như nông nghiệp, logistics và các ngành kinh tế truyền thống, quy mô kinh tế không gian tầng thấp có thể đạt khoảng 488 tỷ USD vào năm 2035.
Tại Việt Nam, lĩnh vực này đang ở giai đoạn đầu phát triển, với tốc độ tăng trưởng được dự báo khoảng 13% và quy mô ngành có thể đạt 500 triệu USD vào năm 2035.
Đáng chú ý, năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng về định hướng chính sách khi công nghệ hàng không và vũ trụ được xác định là nhóm công nghệ chiến lược quốc gia. Chính phủ cũng giao các nhiệm vụ cụ thể về phát triển UAV, hệ thống quản lý thiết bị bay không người lái, vệ tinh, chùm vệ tinh quan sát Trái Đất và hạ tầng dữ liệu không gian.
Định hướng này gắn với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó nhấn mạnh yêu cầu làm chủ công nghệ chiến lược, thúc đẩy ứng dụng công nghệ vào phát triển kinh tế - xã hội.
Việc phát triển kinh tế tầm thấp vì vậy không chỉ mở rộng một lĩnh vực kinh doanh mới, mà còn tạo môi trường để nghiên cứu, làm chủ và thương mại hóa công nghệ, hình thành các sản phẩm và dịch vụ có giá trị gia tăng.
Hoàn thiện thể chế, hình thành hệ sinh thái ứng dụng
Dù tiềm năng lớn, phát triển kinh tế tầm thấp tại Việt Nam vẫn đối diện nhiều thách thức, trong đó có thể chế, tiêu chuẩn, tần số, hạ tầng và nguồn nhân lực.
Ông Nguyễn Văn Thuật cho biết Việt Nam hiện chưa có quy định riêng về phát triển kinh tế không gian tầng thấp. Theo ông, việc xây dựng thể chế rất quan trọng, nhưng không thể chờ hoàn thiện toàn bộ hệ thống pháp luật mới bắt đầu phát triển. Cần tạo không gian và cơ chế để doanh nghiệp thử nghiệm có kiểm soát, từng bước đưa các mô hình vào thực tế.
Một trong những hướng đi đang được triển khai là thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) tại Điện Biên.
Theo ông Nguyễn Bá Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên, địa hình chia cắt mạnh và dân cư phân bố không đồng đều đặt ra nhu cầu ứng dụng UAV trong vận chuyển, nông nghiệp và quản lý tài nguyên.
Đề án thử nghiệm kinh tế tầm thấp ứng dụng UAV tại tỉnh được triển khai trong 24 tháng, dự kiến thực hiện 6.000 chuyến bay, phấn đấu tỷ lệ an toàn trên 99%.
Các nhóm ứng dụng trọng tâm gồm giám sát mùa vụ, phun thuốc, gieo hạt, vận chuyển vật tư và nông sản; logistics y tế, vận chuyển thuốc, mẫu xét nghiệm và hàng hóa thiết yếu đến khu vực khó tiếp cận; khảo sát địa hình, xây dựng dữ liệu không gian phục vụ quản lý đất đai, rừng, hạ tầng và phòng, chống thiên tai.
Từ ngày 15/9/2026 đến nay, Điện Biên đã thực hiện 118 chuyến bay vận chuyển cà phê tại xã Mường Ảng, với tải trọng 50 kg mỗi chuyến.
Qua thử nghiệm, tỉnh bước đầu xác định được các bài toán có giá trị kinh tế - xã hội, đồng thời hình thành sự quan tâm của doanh nghiệp. Ba dự án thành phần được đề xuất nghiên cứu đầu tư gồm trung tâm thử nghiệm và thực hành bay UAV, nhà máy sản xuất UAV, trung tâm giới thiệu và đào tạo công nghệ UAV, hàng không và vũ trụ, với tổng vốn dự kiến gần 200 tỷ đồng.
Theo ông Nguyễn Bá Anh, giá trị của đề án không chỉ nằm ở số chuyến bay hay số lượng thiết bị được sử dụng, mà còn ở việc hình thành dữ liệu thực tế, quy trình phối hợp, kinh nghiệm quản lý rủi ro và cơ sở đánh giá chính sách.
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Kim Thuần, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Viettel Post, cho rằng phát triển kinh tế tầm thấp cần sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học.
Trong đó, Nhà nước tạo hành lang pháp lý và điều phối chung; địa phương đưa ra bài toán và không gian thử nghiệm; doanh nghiệp triển khai ứng dụng; trường đại học và viện nghiên cứu hỗ trợ nghiên cứu, đào tạo nhân lực.
Theo ông Thuần, logistics là lĩnh vực có nhiều tiềm năng nhưng tại Việt Nam vẫn chủ yếu ở giai đoạn thử nghiệm hoặc triển khai thí điểm. Cơ hội đặt ra là chuyển từ mô hình thử nghiệm sang vận hành trên nền tảng, quy trình ổn định và có hiệu quả kinh tế rõ ràng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Ninh Thuận - Viện trưởng Viện Công nghệ Hàng không - Vũ trụ (Đại học Quốc gia Hà Nội) tiết lộ đang phát triển năng lực đào tạo, nghiên cứu, thiết kế và chế tạo UAV; phối hợp với Tập đoàn HTI xây dựng khu thử nghiệm và sân bay ngoài trời cho UAV tại Hòa Lạc, dự kiến vận hành thử nghiệm trong tháng 10/2026.
Theo ông Trương Ninh Thuận, kinh tế tầm thấp và công nghệ vũ trụ đang mở ra không gian phát triển mới không chỉ về kinh tế mà cả trong nghiên cứu khoa học và đào tạo. Đại học Quốc gia Hà Nội không đặt mục tiêu làm các sản phẩm đơn lẻ mà chú trọng làm chủ công nghệ lõi, phát triển các trung tâm nghiên cứu và tích hợp hệ thống dữ liệu thông minh Space-Air-Ground. Quá trình này thể hiện sự chuyển dịch chiến lược từ nghiên cứu cơ bản sang phát triển công nghệ, từ công nghệ tạo ra sản phẩm và từ sản phẩm xây dựng hệ sinh thái công nghệ đóng góp vào sự tăng trưởng kinh tế của đất nước.
Tại Diễn đàn, các đại biểu cũng kỳ vọng những trao đổi sẽ giúp nhận diện rõ hơn các vấn đề ưu tiên, thúc đẩy kết nối giữa nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và địa phương, từ đó hình thành chương trình thử nghiệm, dự án ứng dụng và sản phẩm thực tế./.
(Vietnam+)