Trẻ rối loạn thích ứng: Những dấu hiệu cha mẹ không nên bỏ qua

Một đứa trẻ vốn vui vẻ bỗng trở nên ít nói. Một học sinh trước đây hòa đồng bắt đầu thường xuyên xung đột với bạn bè. Có trẻ dễ nổi nóng, chống đối, mất tập trung hoặc kết quả học tập giảm sút rõ rệt.

Những thay đổi này đôi khi được người lớn xem là biểu hiện của tuổi mới lớn, sự "bướng bỉnh" hay chỉ là nhất thời. Tuy nhiên, theo chuyên gia, nếu tình trạng kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng, đó có thể là tín hiệu cho thấy trẻ đang gặp khó khăn về cảm xúc, tâm lý và cần được quan tâm.

Khi cảm xúc và hành vi của trẻ cùng thay đổi

Theo Thạc sĩ, chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân, "phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc" là một chẩn đoán chuyên môn thuộc nhóm phản ứng với stress và rối loạn sự thích ứng.

Tình trạng này có thể xuất hiện khi trẻ phải đối mặt với những áp lực hoặc biến cố mà ở thời điểm đó chưa đủ khả năng thích nghi và điều chỉnh.

Ở thể rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc, những thay đổi có thể xuất hiện đồng thời.

Về cảm xúc, trẻ có thể buồn bã, lo âu, căng thẳng, dễ tức giận, thường xuyên thất vọng hoặc cảm thấy quá tải.

Trong khi đó, hành vi của trẻ cũng có thể thay đổi rõ rệt so với trước, như trở nên bốc đồng, chống đối, thường xuyên xung đột, khó kiểm soát bản thân hoặc có hành vi vi phạm các chuẩn mực xã hội.

Một số trẻ còn gặp khó khăn trong việc tập trung, xuất hiện suy nghĩ tiêu cực, giảm khả năng học tập hoặc khó duy trì mối quan hệ với gia đình và bạn bè.

Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh không thể nhìn vào một biểu hiện riêng lẻ để kết luận trẻ đang gặp rối loạn tâm lý.

"Không thể chẩn đoán từ một biểu hiện đơn lẻ. Cần xem xét mối liên hệ với tác nhân gây căng thẳng, thời điểm khởi phát, diễn biến, tiền sử và mức độ suy giảm chức năng của trẻ", ông Lân phân tích.

Đặc biệt, việc một trẻ có vấn đề về sức khỏe tâm thần cũng không đồng nghĩa trẻ nguy hiểm hoặc sẽ có hành vi bạo lực. Một hành vi phức tạp không thể được giải thích đơn giản chỉ bằng một chẩn đoán tâm lý.

Điều gì có thể khiến cảm xúc, hành vi của trẻ thay đổi?

Theo chuyên gia, những bất thường về cảm xúc và hành vi thường không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất.

Đó có thể là sự kết hợp giữa đặc điểm tâm lý, khả năng kiểm soát cảm xúc của trẻ với những vấn đề trong gia đình, quan hệ bạn bè, áp lực học tập, bắt nạt học đường hoặc những trải nghiệm gây tổn thương.

Internet cũng là một yếu tố cần được chú ý.

Đặc biệt với trẻ đang gặp khó khăn về tâm lý, việc thường xuyên tiếp xúc với những nội dung bạo lực, tiêu cực hoặc mang tính kích động có thể tác động đến nhận thức và hành vi.

Dù vậy, chuyên gia lưu ý không nên vì thế mà vội vàng quy kết mạng xã hội, môi trường gia đình hay một bệnh lý tâm thần là nguyên nhân của một hành vi bất thường cụ thể. Việc xác định nguyên nhân cần dựa trên đánh giá chuyên môn và đầy đủ các yếu tố liên quan.

Đừng chỉ hỏi con "hôm nay được mấy điểm?"

Theo ThS Hoàng Quốc Lân, một trong những điều quan trọng nhất để phòng ngừa những vấn đề nghiêm trọng là người lớn nhận ra sự thay đổi của trẻ đủ sớm.

Cha mẹ không nên chỉ quan tâm con được bao nhiêu điểm, học hành thế nào hay có "ngoan" hay không.

Những câu chuyện về cảm xúc, quan hệ bạn bè, xung đột ở trường hay những điều khiến trẻ lo lắng cũng cần được quan tâm.

Đặc biệt, nếu một đứa trẻ thay đổi rõ rệt so với trước trong thời gian dài, thường xuyên xung đột, bốc đồng, thu mình hoặc xuất hiện dấu hiệu muốn làm tổn thương bản thân hay người khác, gia đình không nên xem nhẹ.

Trong những trường hợp này, cần có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia để trẻ được đánh giá, hỗ trợ kịp thời.

Với internet, thay vì chỉ cấm con sử dụng điện thoại hay mạng xã hội, cha mẹ nên đồng hành, hướng dẫn trẻ nhận diện nội dung độc hại, những lời kích động và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp vấn đề.

Nhà trường cũng cần xây dựng môi trường mà học sinh có thể nói về những khó khăn tâm lý mà không sợ bị phán xét hay gắn nhãn.

Khi xảy ra những vụ việc đáng tiếc liên quan đến trẻ em, chuyên gia cho rằng việc bảo vệ danh tính, hình ảnh và đời tư của các em cũng rất quan trọng. Việc để trẻ trở thành đối tượng bị cộng đồng mạng phán xét có thể gây thêm những tổn thương tâm lý.

Thay vì gắn một chẩn đoán tâm lý với hình ảnh "nguy hiểm", điều quan trọng hơn là người lớn nhận ra khi nào một đứa trẻ đang thực sự gặp khó khăn.