Từ luật đến thực tiễn: Nguy cơ tăng gánh nặng thực thi cho các cơ quan chức năng

Các mục tiêu cơ bản nhận được sự đồng thuận về định hướng, song đại diện các cơ quan chức năng tại tọa đàm cho rằng thách thức lớn nhất vẫn là khả năng thực thi. Theo đó, mở rộng phạm vi cấm đồng nghĩa với việc mở rộng phạm vi quản lý, bổ sung thêm đối tượng nhận diện, hành vi kiểm soát và trách nhiệm thực thi. Nếu nguồn lực triển khai chưa được chuẩn bị tương xứng, gánh nặng quản lý có thể gia tăng nhanh hơn hiệu quả chính sách đạt được.

Hiệu quả chính sách cần tính đến năng lực thực thi tương ứng

Dự thảo Luật PCTHTL (sửa đổi) tập trung vào 4 nhóm nội dung chính: cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá; cấm thuốc lá điện tử (TLĐT); cấm thuốc lá nung nóng (TLNN) và mở rộng phạm vi cấm đối với các loại "thuốc lá khác". Do cấu thành từ nhiều linh kiện điện tử và công nghệ chuyên biệt, TLĐT và TLNN khiến việc nhận diện, kiểm tra và xử lý vi phạm trở nên phức tạp hơn.

Bà Nguyễn Quỳnh Liên, Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho rằng để đảm bảo hiệu quả, Luật cần có “quy định cụ thể về việc quản lý lưu hành sản phẩm hợp pháp, đồng thời xác lập các chế tài mạnh mẽ để ngăn chặn, cấm triệt để việc quảng bá và mua bán trái phép các sản phẩm thuốc lá mới trên môi trường trực tuyến” và làm rõ trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Tuy nhiên, khi so sánh với điều kiện thực tế hiện nay, ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp chỉ ra 3 lỗ hổng lớn trong thực tế. Đầu tiên, thuốc lá nhập lậu vẫn công khai xuất hiện trên thị trường nội địa bất chấp hoạt động tuần tra biên giới. Tiếp đó, quy định cấm bán cho người dưới 18 tuổi chưa được triển khai hiệu quả. Cuối cùng, tình trạng hút thuốc tại bệnh viện, trường học, các cùng nhiều địa điểm cấm hút thuốc vẫn diễn ra khá phổ biến.

Theo ông Hải, những bất cập này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa quy định và thực tiễn. Vì vậy, khi tiếp tục mở rộng lệnh cấm đối với TLĐT, TLNN, các dạng “thuốc lá khác” và bổ sung quy định về hoạt động trưng bày, quảng bá và kinh doanh trực tuyến, dự thảo cần được cân nhắc cùng với năng lực nhận diện sản phẩm, kiểm tra thị trường, xử lý vi phạm và giám sát không gian mạng…

“Dự thảo hiện tại chưa chú trọng tháo gỡ các bất cập thực thi nêu trên, mà chỉ tập trung mở rộng lệnh cấm một cách hình thức để đồng bộ câu chữ văn bản”, ông Hải đánh giá.

Giá trị thực chất là đích đến cuối cùng của chính sách

Tại tọa đàm trên, các đại biểu đồng thuận rằng hiệu quả của chính sách không chỉ nằm ở đối tượng và số lượng sản phẩm cần cấm mà ở khả năng tạo ra tác động thực chất, có thể đo lường đối với sức khỏe cộng đồng.

ĐBQH Nguyễn Quỳnh Liên nhấn mạnh đây là tiêu chí quan trọng nhất trong quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật: “Dù chính sách có tốt đến đâu nhưng khâu tổ chức thực hiện không hiệu quả thì chính sách đó sẽ trở nên xa rời thực tế và không thể đi vào cuộc sống.”

TS.BS Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, cho rằng ngành sản xuất thuốc lá cần tăng hàm lượng công nghệ, giảm nicotine và kiểm soát tốt hơn các chất có nguy cơ gây hại. Cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý, việc xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và kiểm soát thành phần sản phẩm là cần thiết để hạn chế nguy cơ đối với sức khỏe người sử dụng.

Ông cũng đồng thuận mục tiêu của Luật PCTHTL là phòng ngừa và ngăn chặn các tác hại do thuốc lá gây ra đối với sức khỏe con người, không phải chống thuốc lá toàn diện.

“Bộ Y tế cần có đầy đủ dữ liệu thực chứng và phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành liên quan để thiết lập hành lang pháp lý vững chắc, giúp công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá đạt hiệu quả cao nhất mà không làm ách tắc các hoạt động kinh tế - xã hội hợp pháp khác của đất nước”, bà Liên khuyến nghị.

Với các sản phẩm mới, bà Liên đề xuất tiếp tục nghiên cứu dữ liệu thực chứng, tiêu chuẩn chất lượng và kinh nghiệm quản lý để xác định cơ chế phù hợp.

Theo bà Liên, điều kiện lưu hành, kiểm soát chất lượng, quảng cáo và tác động đối với sức khỏe cộng đồng là “những vấn đề rất lớn mà các đại biểu Quốc hội sẽ quan tâm thảo luận sâu sắc, đòi hỏi cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục đầu tư nghiên cứu, hoàn thiện để dự thảo Luật đạt chất lượng cao nhất và phát huy hiệu quả thực chất khi ban hành.”

Mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng nhận được sự đồng thuận chung tại tọa đàm. Tuy nhiên, để quy định mới phát huy hiệu quả thực chất, các đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá kỹ tác động, cơ sở khoa học và điều kiện thực thi trước khi trình Quốc hội xem xét.