Tổng thống Donald Trump cuối tuần trước bác bỏ đề xuất mới nhất của Iran nhằm chấm dứt chiến sự và mở lại eo biển Hormuz trong một tuần, dù đây chính là điều ông từng mong muốn.
Trong đề xuất này, Iran muốn Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng biển nước này, miễn trừ trừng phạt xuất khẩu dầu mỏ, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng và tuân thủ lệnh ngừng bắn diện rộng trên toàn khu vực, kể cả Lebanon và Yemen. Đổi lại, Iran sẽ mở lại Hormuz và bắt đầu đàm phán với Mỹ về một thỏa thuận hòa bình cuối cùng.
Những điểm này gần như tương đồng với bản ghi nhớ mà ông Trump ký với Iran hồi tháng 6. Nhưng lần này, Tổng thống Mỹ không muốn lặp lại điều đó, cho rằng Iran muốn đạt thỏa thuận vì "đang thua thảm hại".
"Họ muốn đạt thỏa thuận và tôi thấy như vậy cũng tốt", ông nói hôm 26/9. "Tôi cũng muốn chốt, nhưng thỏa thuận đó hiện không thể chấp nhận được".
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại bang Illinois ngày 27/9. Ảnh: AP
Andreas Krieg, phó giáo sư tại Đại học Hoàng gia London, cho rằng tuyên bố "Iran đang thua thảm hại" mà Tổng thống Trump đưa ra cho thấy lãnh đạo Mỹ tin thời gian đang ủng hộ Washington và sẽ giúp gia tăng vị thế đàm phán cho họ.
"Tính toán của ông Trump khá rõ ràng. Ông ấy tin việc Mỹ phong tỏa cảng và siết chặt kinh tế Iran đang đẩy đối phương vào thế bí. Vì thế, đề xuất mới nhất từ Tehran chỉ cho thấy họ đang yếu thế chứ không phải cơ hội Mỹ cần vội vàng chớp lấy", Krieg nói.
Sau khi lệnh ngừng bắn tạm thời đổ vỡ hồi tháng 7, chính quyền Trump đã chuyển sang tăng áp lực kinh tế lên Tehran, phong tỏa cảng biển nước này, đồng thời trừng phạt trực tiếp nguồn thu dầu mỏ và đe dọa áp lệnh trừng phạt thứ cấp lên các quốc gia giao thương với Iran.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố phát động chiến dịch siết chặt kinh tế, cam kết đánh thẳng vào các lợi ích tài chính của Tehran trên thế giới.
Tuần trước, Mỹ tiếp tục siết vòng kiềm tỏa khi tuyên bố "cấm cửa trên toàn cầu" với ngành hàng không Iran. Lệnh cấm này đẩy ngành hàng không Iran vào thế khó, khi loạt nước từ chối cung cấp dịch vụ mặt đất và cấm máy bay Iran đi qua không phận, do lo ngại bị Mỹ trừng phạt.
Richard Weitz, chuyên gia tại Đại học Quốc phòng NATO, nhận định Nhà Trắng dường như tin rằng với cuộc chiến kinh tế và cô lập nhắm vào Iran hiện nay, họ hoàn toàn đủ sức "chờ thêm một thời gian nữa để đạt các điều khoản có lợi hơn".
"Washington có thể đang tính toán rằng sức ép kinh tế duy trì theo thời gian sẽ buộc chính phủ Iran phải nhượng bộ nhiều hơn", ông nói. "Đây cũng là điều từng xảy ra khoảng một thập kỷ trước, mở đường cho thỏa thuận hạt nhân 2015 khi Iran phải chấp nhận nhượng bộ trong chương trình hạt nhân để Mỹ gỡ bỏ trừng phạt kinh tế".
Nước cờ mạo hiểm
Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo việc trì hoãn để chờ đợi một thỏa thuận tốt hơn cũng ẩn chứa rủi ro chính trị không nhỏ cho Tổng thống Mỹ, trong bối cảnh đảng Cộng hòa của ông có nguy cơ thất thế trong cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.
Khảo sát hồi cuối tháng 8 của Reuters/Ipsos cho thấy 63% người Mỹ phản đối cuộc chiến kéo dài với Iran. Chi phí nhiên liệu và vận tải gia tăng cũng có nguy cơ khoét sâu thêm mối lo ngại về giá cả sinh hoạt của cử tri Mỹ trước bầu cử.
Theo Krieg, vấn đề với Tổng thống Trump là thời gian không chỉ vắt kiệt Iran. Khi bầu cử giữa kỳ đang đến gần, ông chắc chắn không muốn tạo cảm giác rằng Mỹ bị ép phải dỡ bỏ phong tỏa, miễn trừ trừng phạt dầu mỏ hay giải phóng tài sản cho Iran chỉ để giành lại quyền lưu thông qua Hormuz.
"Nhưng mỗi tuần cuộc chiến kéo dài thêm lại đẩy giá năng lượng lên cao hơn, kéo lực lượng Mỹ lún sâu vào rủi ro, còn các đối tác vùng Vịnh tiếp tục đối mặt sức ép ngày càng lớn", Krieg nói.
Các tay súng thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) diễu hành tại trung tâm thủ đô Tehran ngày 18/9. Ảnh: AFP
Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa đã làm gián đoạn dòng chảy dầu khí từ các quốc gia vùng Vịnh, những nước vốn dựa vào xuất khẩu năng lượng để trang trải ngân sách.
Mohamad Elmasry, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Doha, nhận định nếu Tổng thống Trump tiếp tục khước từ các đề xuất ngừng bắn, phe cứng rắn ở Iran có thể đến lúc nào đó cạn kiên nhẫn và quyết định "bắt ông phải trả giá" bằng các động thái quân sự nhắm vào lợi ích của Mỹ và đồng minh trong khu vực.
"Tổng thống sẽ không được lợi gì nếu Iran đẩy căng thẳng lên nấc thang mới ngay lúc bầu cử giữa kỳ đang cận kề", ông nhận xét. "Áp lực kinh tế không chỉ đè nặng lên Iran mà bản thân Mỹ cũng đang quay cuồng trong đó".
Krieg cho rằng Tổng thống Trump "vừa muốn Iran mở lại eo biển Hormuz vừa muốn Mỹ không phải trả cái giá quá đắt về kinh tế lẫn chính trị như Tehran đang đòi hỏi".
"Nguy cơ nằm ở chỗ Tổng thống Trump đang đánh đồng nỗi đau kinh tế của Iran với khả năng họ chịu khuất phục. Đây là hai chuyện hoàn toàn khác nhau", ông lưu ý.
Theo Krieg, Iran rõ ràng đang "ngấm đòn" từ hàng loạt lệnh trừng phạt của Mỹ cùng lệnh phong tỏa cảng biển. Đây chính là lý do Tehran buộc phải tìm kiếm một thỏa thuận trong thời gian sớm nhất có thể.
Song sức ép gia tăng không đồng nghĩa với việc Iran sẽ chịu nhượng bộ nhiều hơn. Thay vào đó, Krieg tin rằng Tehran hoàn toàn có thể buộc đối thủ trả giá đắt hơn cho cuộc xung đột, bằng cách siết chặt thêm eo biển Hormuz, nhắm vào các hạ tầng trong khu vực hay thậm chí cả eo biển Bab al-Mandeb nằm gần Yemen, nơi lực lượng Houthi do họ hậu thuẫn đang nắm quyền kiểm soát.
Việc Houthi trấn giữ eo biển chiến lược Bab al-Mandeb trở thành diễn biến đáng lo ngại đối với ngành vận tải biển toàn cầu, bởi nhóm này từng nhiều lần tấn công tàu hàng qua Biển Đỏ nhằm thể hiện ủng hộ với lực lượng Hamas tại Gaza.
"Vậy nên, ván cược của Tổng thống Trump rất dễ bị phản tác dụng", Krieg cảnh báo. "Ông Trump tin thời gian của Iran đang cạn nhanh hơn Mỹ, nhưng Tehran lại nghĩ ngược lại".
Negar Mortazavi, chuyên gia tại Trung tâm Chính sách Quốc tế ở Washington, suy đoán nếu các lãnh đạo Iran đi đến kết luận rằng Mỹ sẽ bác bỏ mọi thỏa thuận, họ không còn nhiều lý do để đưa ra một "lối thoát" ngoại giao nào khác.
Vị trí eo biển Hormuz và eo biển Bab el-Mandeb. Đồ họa: Guardian
"Hậu quả của việc tiếp tục đối đầu có thể sẽ không chỉ dừng lại trong phạm vi Iran hay eo biển Hormuz", Mortazavi cảnh báo.
Ross Harrison, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông, cũng cho rằng nếu các đề xuất ngừng bắn, mở lại eo biển Hormuz liên tiếp bị khước từ, Iran thà chấp nhận nguy cơ đẩy căng thẳng lên cao còn hơn vội vã chấp nhận một thỏa thuận mà họ bị ép vào thế yếu.
Theo Harrison, Iran có lẽ "không bất ngờ" trước việc ông Trump từ chối đề xuất mà họ đưa ra. "Tính toán của Iran về cơ bản là không trao cho Tổng thống Trump một thỏa thuận dễ dàng khi ông ấy có thể sẽ cần nó hơn nhiều trong vài tuần hoặc vài tháng tới", ông nói.
"Cả hai bên đều cần một thỏa thuận, nhưng cả hai hiện đều nghĩ rằng chờ đợi sẽ giúp họ đạt được thứ tốt hơn về sau", chuyên gia Krieg kết luận.
Vũ Hoàng (Theo Al Jazeera, AFP, Reuters)