PGS.TS Nguyễn Văn Vượng, Khoa Địa chất, Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội từng cho biết trên truyền thông Tam Đảo là một ngọn núi lửa cổ, hiện chỉ còn là tàn tích và không có nguy cơ hoạt động trở lại. Lần hoạt động gần đây nhất của núi lửa này cách đây khoảng 220 triệu năm.
Cùng với Tam Đảo, Vườn quốc gia Ba Vì cũng từng là một ngọn núi lửa, với lần hoạt động gần nhất cách đây khoảng 200 triệu năm. Tại Việt Nam, dấu tích của hoạt động núi lửa còn được ghi nhận khá rõ tại đảo Lý Sơn, đảo Phú Quý và Hàm Rồng.
Tam Đảo là dãy núi đá ở vùng Đông Bắc Việt Nam, trải dài qua Thái Nguyên và Tuyên Quang. Dãy núi dài khoảng 80km, rộng 10-15km, chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Tên gọi Tam Đảo bắt nguồn từ ba đỉnh núi cao nhô lên giữa biển mây là Thạch Bàn, Thiên Thị và Phù Nghĩa, trong đó đỉnh cao nhất hơn 1.500m.
Địa hình tương đối dốc tạo nên hệ thống nhiều suối và thác nước, trong đó Thác Bạc cao khoảng 50m. Vườn quốc gia Tam Đảo hiện là nơi sinh sống của hơn 2.000 loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm, góp phần tạo nên giá trị đặc biệt cho tài nguyên du lịch địa phương cùng với đó là nhiều loại khoáng sản, đáng kể nhất là thiếc
Trên dãy núi này, khu du lịch Tam Đảo từng được hình thành như một khu nghỉ dưỡng từ thời Pháp, với khoảng 145 công trình, biệt thự được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX. Trong số này có khoảng 60 biệt thự mang nhiều phong cách kiến trúc khác nhau. Đến nay, nhiều công trình chỉ còn là phế tích, nằm xen giữa cây cỏ và rêu phong.
Cung đường đèo lên khu du lịch Tam Đảo quanh co, càng lên cao không khí càng mát mẻ. Nhiệt độ trung bình khoảng 18-23 độ C, tạo nên đặc trưng khí hậu khiến nơi đây thường được ví như "Đà Lạt của miền Bắc".
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Tam Đảo hiện có diện tích tự nhiên 79,20km2. So với thị trấn Tam Đảo trước đây chỉ rộng hơn 2,1km2, không gian hành chính mới lớn gần 37 lần. Dân số cũng tăng lên 34.772 người, cao hơn 34 lần so với quy mô chưa đến 1.000 người của thị trấn cũ.
Tam Đảo đặt mục tiêu trở thành thị xã du lịch đặc sắc vào năm 2030, theo hướng phát triển bền vững gắn với bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và hệ sinh thái tự nhiên. Địa phương đang triển khai các giải pháp quảng bá, xúc tiến du lịch, thu hút đầu tư, nâng cao chất lượng dịch vụ và từng bước hoàn thiện hạ tầng.
Những năm gần đây, Tam Đảo tập trung đầu tư phát triển hạ tầng du lịch, nâng cao chất lượng dịch vụ và đa dạng hóa sản phẩm nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách. Địa phương hiện có 194 cơ sở lưu trú với 2.456 phòng, gồm khách sạn, nhà nghỉ, homestay và villa. Nhiều cơ sở được đầu tư theo hướng hiện đại, thân thiện với môi trường, hài hòa với cảnh quan tự nhiên.
Năm 2025, Tam Đảo đón khoảng 350.000 lượt khách, trong đó khu du lịch trung tâm thu hút hơn 303.000 lượt. Riêng 5 tháng đầu năm 2026, địa phương đón khoảng 180.000 lượt khách đến tham quan, nghỉ dưỡng.
Khi tới đây, du khách có thể lựa chọn khách sạn, homestay hoặc villa tùy nhu cầu. Các khách sạn thường tập trung gần trung tâm, trong khi nhiều homestay nằm cách khu vực này khoảng 1-2km, có tầm nhìn ra núi. Một số lựa chọn gồm 90s Homestay, Cuden, Levent, Kumo Chan; phân khúc cao cấp có Tam Đảo Belvedere, Venus, Bách Xanh và May Villa.
Sức hút của Tam Đảo cũng được ghi nhận qua các giải thưởng quốc tế. Trong giai đoạn 2022-2025, điểm đến này liên tiếp được World Travel Awards vinh danh là "Thị trấn du lịch hàng đầu thế giới", góp phần nâng cao vị thế của Tam Đảo trên bản đồ du lịch quốc tế.