Voi châu Á vượt qua bài kiểm tra tâm lý mà nhiều người có thể gặp khó

Sau một ngày dài làm việc, nhiều người có thể chọn gọi đồ ăn giao tận nhà thay vì kiểm tra xem trong tủ lạnh còn gì.

Nhưng nếu đủ kiên nhẫn để bỏ qua lựa chọn hấp dẫn trước mắt và tận dụng phần thức ăn còn lại, đó chính là một biểu hiện của khả năng kiềm chế.

Trong tâm lý học, khả năng này được gọi là "inhibitory control" - khả năng kiểm soát một phản ứng bản năng hoặc sự thôi thúc tức thời để lựa chọn hành động phù hợp hơn.

Con người không phải loài duy nhất sở hữu năng lực này. Nhiều nghiên cứu trước đây cho thấy các loài động vật khác nhau cũng có thể kiềm chế phản ứng bản năng ở những mức độ nhất định, một khả năng được cho là có vai trò quan trọng đối với sự thích nghi và sinh tồn.

Một nhóm nghiên cứu vừa thử nghiệm khả năng kiểm soát hành vi của voi châu Á bằng một bài kiểm tra tâm lý thường được sử dụng để nghiên cứu nhận thức ở người và nhiều loài động vật.

Mới đây, một nhóm nhà khoa học đã thử nghiệm khả năng này trên voi châu Á bằng một bài kiểm tra tâm lý đơn giản với thức ăn và một chiếc hộp trong suốt.

Thí nghiệm do các nhà tâm lý học Sydney Hope và Joshua Plotnik tại Đại học Thành phố New York (CUNY) cùng các cộng sự thực hiện.

Nghiên cứu có sự tham gia của 16 con voi châu Á, từ 4 đến 60 tuổi, tại Golden Triangle Asian Elephant Foundation ở Thái Lan.

Thử thách với chiếc hộp trong suốt

Ở giai đoạn đầu, những con voi được làm quen với một chiếc hộp màu đen có chứa trái cây. Để lấy phần thưởng, chúng phải di chuyển tới cửa mở ở một mặt của hộp rồi đưa vòi vào bên trong.

Sau khi voi đã quen với cách lấy thức ăn, các nhà nghiên cứu thay chiếc hộp màu đen bằng một chiếc hộp trong suốt.

Sự thay đổi tưởng chừng đơn giản này chính là điểm quan trọng của thí nghiệm.

Với chiếc hộp trong suốt, voi có thể nhìn thấy và ngửi thấy trái cây nằm ngay trước mặt. Tuy nhiên, mặt hộp hướng về phía chúng chỉ có những lỗ nhỏ, không đủ lớn để chiếc vòi có thể lấy được thức ăn.

Muốn tiếp cận phần thưởng, voi phải bỏ qua miếng trái cây mà chúng nhìn thấy trước mắt, di chuyển sang phía có cửa mở rồi mới đưa vòi vào hộp. 

Trong những thử nghiệm tương tự, việc nhìn thấy phần thưởng ngay phía sau một vật cản trong suốt có thể khiến đối tượng liên tục cố gắng tiếp cận trực tiếp, thay vì đi vòng qua vật cản.

Vì vậy, bài kiểm tra được sử dụng để nghiên cứu khả năng kiểm soát phản ứng và giải quyết vấn đề. Những con voi lại thể hiện khá tốt ở thử thách này.

Theo nhóm nghiên cứu, thời gian chúng tìm đến cửa mở gần như không tăng đáng kể khi chiếc hộp màu đen được thay bằng hộp trong suốt. Thay vì liên tục cố đưa vòi về phía miếng trái cây trước mắt, chúng vẫn nhanh chóng tìm đến lối vào phù hợp.

Kết quả cho thấy voi có thể kiểm soát xu hướng tiếp cận trực tiếp phần thưởng và duy trì hành vi đã giúp chúng lấy được thức ăn.

Thử thách khó hơn với những con voi lớn tuổi

Nhóm nghiên cứu sau đó tăng độ khó của bài kiểm tra.

Thay vì giữ cửa mở ở vị trí mà voi đã quen, họ xoay chiếc hộp để lối vào chuyển sang một vị trí khác. Lúc này, voi không chỉ cần đi vòng mà còn phải từ bỏ cách giải quyết đã học trước đó để tìm một con đường mới.

Thử thách này khiến chúng mất nhiều thời gian hơn.

Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu nhận thấy tuổi của voi có liên quan đến khả năng thích nghi với sự thay đổi. Những cá thể lớn tuổi có xu hướng gặp nhiều khó khăn hơn khi vị trí cửa mở bị thay đổi.

Tuy nhiên, với số lượng chỉ 16 cá thể, các nhà khoa học cho rằng cần thêm nghiên cứu để hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa tuổi tác và khả năng kiểm soát hành vi ở loài vật này.

Nghiên cứu cũng cho thấy việc đánh giá nhận thức ở voi cần những bài kiểm tra phù hợp với đặc điểm cơ thể và cách chúng tương tác với môi trường.

Voi sở hữu chiếc vòi đặc biệt linh hoạt, đồng thời có đời sống xã hội phức tạp. Các nghiên cứu trước đây từng ghi nhận nhiều hành vi đáng chú ý của chúng liên quan đến trí nhớ, giải quyết vấn đề và tương tác xã hội.

Đằng sau thử thách tưởng chừng đơn giản với một miếng trái cây và chiếc hộp trong suốt là một khả năng nhận thức quan trọng: biết khi nào cần bỏ qua thứ đang ở ngay trước mắt để lựa chọn con đường phù hợp hơn.