Vụ nam sinh làm 5 học sinh bị thương: Khi nào người lớn nhận ra 'lời cầu cứu' của trẻ?

Sự việc một nam sinh sử dụng vật nhọn tấn công khiến 5 học sinh cùng trường bị thương tại xã Thạnh An, Thành phố Hồ Chí Minh đã gây chấn động mạnh mẽ trong dư luận xã hội. Kết quả xác minh ban đầu cho thấy nam sinh này từng được khám và điều trị tại bệnh viện với chẩn đoán chuyên môn là phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng, đi kèm các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc. Trong thời gian gần đây, em học sinh này liên tục xuất hiện những biểu hiện bất ổn rõ rệt về mặt tâm lý cũng như cảm xúc trong quá trình sinh hoạt hằng ngày và học tập tại nhà trường. Dù có hồ sơ bệnh lý trước đó, các chuyên gia y tế và giáo dục khẳng định không thể chỉ dựa vào một chẩn đoán lâm sàng để quy kết trực tiếp nguyên nhân dẫn đến hành vi bạo lực của trẻ. Một chẩn đoán y khoa hoàn toàn không đồng nghĩa với việc khẳng định cá nhân đó sẽ trở nên nguy hiểm cho cộng đồng hay chắc chắn gây ra các hành động xâm phạm người khác. Thực tế chuyên môn chứng minh sức khỏe tâm thần của học sinh chịu sự tác động đồng thời và phức tạp từ nhiều yếu tố môi trường, gia đình cùng với các áp lực xã hội xung quanh. Vấn đề cốt lõi đáng suy ngẫm sau sự cố đau lòng tại xã Thạnh An không chỉ dừng lại ở cách xử lý khắc phục hậu quả, mà chính là khả năng nhận biết sớm những thay đổi tâm lý từ trước đó. Trên thực tế công tác giáo dục và tư vấn hiện nay, các tín hiệu cảnh báo ban đầu về sức khỏe tâm thần của lứa tuổi học sinh rất dễ bị người lớn vô tình bỏ qua. Những trạng thái tiêu cực như mất ngủ, lo âu, thu mình, hay thay đổi cảm xúc bất thường rất hay bị dán nhãn đơn giản là biểu hiện ương bướng của tâm lý tuổi mới lớn. Nhiều trường hợp sự thay đổi về hành vi và cảm xúc của trẻ đã diễn ra kéo dài nhưng phụ huynh và giáo viên vẫn giữ thái độ chủ quan hoặc thờ ơ xem nhẹ. Chỉ đến khi học sinh xuất hiện các hành vi bế tắc như bỏ học, tham gia đánh nhau, chống đối người lớn hoặc rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng thì sự quan tâm mới thật sự được kích hoạt. Thực trạng thụ động này đã phản ánh một khoảng trống vô cùng lớn trong phương pháp tiếp cận và hỗ trợ sức khỏe tâm thần trẻ em tại các cơ sở giáo dục hiện nay. Thói quen chung của xã hội hiện nay là chỉ tập trung tìm hiểu nguồn cơn khi vấn đề tâm lý của trẻ đã biến đổi thành những hành vi vi phạm hoặc sự cố bạo lực. Việc chỉ bắt đầu tìm nguyên nhân khi học sinh bỏ học, có hành vi bạo lực hay khủng hoảng trầm trọng sẽ khiến quá trình tham vấn và hỗ trợ chuyên môn gặp nhiều khó khăn. Khi một học sinh bỗng nhiên sa sút học tập, thường xuyên nổi nóng, mất ngủ hay thay đổi cảm xúc rõ rệt thì đó là lời kêu cứu âm thầm cần được lắng nghe kịp thời. Cần phải hiểu đúng đắn rằng phát hiện sớm không phải là việc vội vàng đưa ra chẩn đoán y khoa hay dán những nhãn mác tâm lý tiêu cực lên bản thân trẻ nhỏ. Bản chất của việc phát hiện sớm là nhận biết những thay đổi bất thường, chủ động tìm hiểu bối cảnh phía sau và kết nối học sinh với các nguồn hỗ trợ phù hợp khi cần thiết. Sau khi đã nhận diện được các khó khăn tâm lý, điều quan trọng bậc nhất là bảo đảm trẻ biết chính xác địa chỉ tin cậy để tìm kiếm sự giúp đỡ an toàn. Một môi trường học đường an toàn chuẩn mực không thể chỉ dựa vào hệ thống nội quy nghiêm ngặt, thiết bị camera giám sát hay các phương án xử lý tình huống khi sự việc đã xảy ra. Sự an toàn bền vững phải đến từ khả năng chủ động phát hiện, tiếp nhận và hỗ trợ kịp thời các học sinh ngay từ khi khó khăn chưa bùng phát thành khủng hoảng. Điều đó đòi hỏi các trường học phải xây dựng một hệ thống tham vấn toàn diện có năng lực phát hiện, tiếp nhận, can thiệp ban đầu và kết nối hiệu quả với các dịch vụ chuyên sâu. Hành vi gây hấn ở thanh thiếu niên luôn chịu sự tác động đan xem phức tạp giữa các yếu tố nguy cơ bối cảnh và các yếu tố bảo vệ từ phía gia đình, nhà trường. Bài học đắt giá từ sự việc 5 học sinh bị thương tại xã Thạnh An đòi hỏi ngành giáo dục phải thay đổi căn bản tư duy từ ứng phó thụ động sang chủ động phòng ngừa. Hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần học đường hiệu quả là hệ thống biết nhận ra những tín hiệu cầu cứu đầu tiên để hành động đủ sớm trước khi mọi chuyện trở nên quá muộn.