Đầu tháng 9, Bệnh viện Nhi Trung ương thông tin về bé gái 4 tuổi trước đó khỏe mạnh, mắc bệnh não hoại tử cấp tính liên quan đến cúm A. Trẻ sốt cao, ho, đau họng trong hai ngày rồi nhanh chóng rơi vào hôn mê. Dù được điều trị tích cực, tổn thương não vẫn tiến triển và bệnh nhi tử vong sau hai ngày nhập viện. Trường hợp này cho thấy biến chứng nặng có thể xuất hiện sớm, kể cả ở trẻ không có bệnh nền.
Theo BS Trương Hữu Khanh, Phó chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP HCM, cúm thường gây biến chứng ở đường hô hấp như viêm phổi, bội nhiễm và suy hô hấp. Một số trẻ có thể gặp biến chứng thần kinh như co giật, viêm não hoặc bệnh não liên quan đến cúm. Trong đó, bệnh não hoại tử cấp tính, tên tiếng Anh là acute necrotizing encephalopathy (ANE), hiếm gặp nhưng đặc biệt nghiêm trọng. Bệnh được mô tả trong y văn từ năm 1995.
ANE thường khởi phát sau vài ngày sốt và có thể diễn tiến rất nhanh. Các tổng quan y khoa ghi nhận khoảng 30-40% trẻ mắc bệnh tử vong. Nhiều trường hợp sống sót để lại di chứng thần kinh như rối loạn vận động, suy giảm nhận thức hoặc mất khả năng tự chăm sóc. Mức độ nặng khác nhau tùy tổn thương não, thời điểm phát hiện và đáp ứng điều trị.
Một bệnh nhi điều trị tích cực do cúm A tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Ảnh: Bệnh viện Nhi Trung ương
Cơ chế gây bệnh chưa được xác định đầy đủ. Một giả thuyết được nhiều nghiên cứu đề cập là phản ứng miễn dịch quá mức sau nhiễm virus làm tăng các chất trung gian gây viêm. Phản ứng này có thể làm tổn thương hàng rào máu não, dẫn đến phù não và tổn thương mô. Vì đây vẫn là cơ chế được đề xuất, chưa thể khẳng định virus cúm trực tiếp phá hủy mô não trong mọi trường hợp.
Bác sĩ Khanh khuyến cáo đưa trẻ đến bệnh viện ngay khi đang mắc cúm mà xuất hiện lơ mơ, khó đánh thức, mất phương hướng, thay đổi hành vi, co giật, yếu tay chân hoặc đi đứng bất thường. Đây có thể là dấu hiệu biến chứng thần kinh và cần được đánh giá khẩn cấp. Phụ huynh không nên chờ trẻ sốt kéo dài hoặc tự theo dõi thêm tại nhà.
Trẻ mắc cúm cũng cần đi khám sớm nếu khó thở, thở nhanh, đau ngực, tím môi, uống kém, tiểu ít hoặc có dấu hiệu mất nước. Trường hợp đã giảm sốt nhưng sau đó sốt trở lại, ho tăng hoặc mệt nhiều hơn cần được kiểm tra để loại trừ biến chứng. Thuốc kháng sinh không điều trị được virus cúm và chỉ được dùng khi bác sĩ xác định hoặc nghi ngờ bội nhiễm vi khuẩn. Thuốc kháng virus cần sử dụng theo chỉ định, nhất là với trẻ nhỏ, trẻ có bệnh nền hoặc ca diễn tiến nặng.
Nếu được chăm sóc tại nhà, trẻ cần nghỉ ngơi, uống đủ nước và ăn thức ăn mềm, dễ tiêu. Cha mẹ có thể vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý, giữ phòng thông thoáng và theo dõi nhịp thở, mức độ tỉnh táo, lượng nước uống cùng số lần đi tiểu. Phụ huynh không tự phối hợp nhiều thuốc cảm cúm vì một số sản phẩm có thể chứa trùng hoạt chất.
Cúm lây chủ yếu qua giọt bắn và dịch tiết đường hô hấp. Nguy cơ lây lan tăng khi trẻ sinh hoạt gần nhau tại lớp học, nhà trẻ hoặc trong không gian kín. Nhóm dễ diễn biến nặng gồm trẻ dưới 5 tuổi, người trên 65 tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim phổi mạn tính, đái tháo đường, suy thận, xơ gan hoặc suy giảm miễn dịch.
Phụ huynh cho trẻ nhỏ tiêm vaccine cúm tại VNVC Thủ Đức 2 để giúp bé phòng bệnh. Ảnh: Diệu Thuần
BS Huỳnh Trần An Khương, Chuyên viên Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC, khuyến cáo trẻ che miệng khi ho, rửa tay thường xuyên, không dùng chung cốc uống nước và hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp. Trẻ mắc cúm nên nghỉ học cho đến khi hết sốt và sức khỏe cải thiện theo hướng dẫn của bác sĩ.
Vaccine cúm giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, nhập viện và biến chứng nặng. Mức độ bảo vệ thay đổi theo từng mùa dịch, độ tuổi, tình trạng sức khỏe và sự tương đồng giữa chủng virus lưu hành với thành phần vaccine. Vaccine hiện dùng giúp phòng các chủng cúm mùa phổ biến như A/H1N1, A/H3N2 và các dòng cúm B đang lưu hành phổ biến.
Vaccine cúm có thể tiêm từ 6 tháng tuổi. Trẻ từ 6 tháng đến dưới 9 tuổi cần hai mũi cách nhau ít nhất 4 tuần nếu chưa từng nhận đủ hai mũi vaccine cúm trước đó hoặc không rõ lịch sử tiêm. Trẻ từ 9 tuổi và người lớn thường tiêm một mũi mỗi năm. Phụ nữ mang thai có thể tiêm vaccine cúm ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ, tốt nhất từ tam cá nguyệt thứ hai đến tam cá nguyệt thứ 3.
Mỗi người nên trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để xác định lịch tiêm phù hợp và cần tiêm nhắc lại một mũi hàng năm để củng cố miễn dịch và cập nhật phòng chủng cúm đang lưu hành hàng năm theo hệ thống giám sát của WHO.
Hoàng Long