Lướt video ngắn, não dễ thành “bỏng ngô”?
Minh (16 tuổi, Hà Nội) từng nghĩ mình có vấn đề về khả năng tập trung. Mỗi tối, em ngồi vào bàn học chưa được bao lâu đã thấy buồn ngủ, đọc vài dòng sách là mất tập trung. Nhưng chỉ cần cầm điện thoại lên xem video ngắn, Minh lại tỉnh táo và có thể lướt liên tục hàng giờ.
Ban đầu, gia đình lo em mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý hoặc gặp vấn đề về tâm lý. Tuy nhiên, khi khai thác kỹ thói quen sinh hoạt, bác sĩ phát hiện Minh có thói quen xem video ngắn liên tục nhiều giờ mỗi ngày, kể cả trong giờ tự học. Càng xem, em càng khó quay lại những hoạt động đòi hỏi tập trung lâu như đọc sách hay làm bài tập.
Đây là tình huống không hiếm gặp trong thực hành lâm sàng.
ThS.BSNT Lê Thị Mỹ Linh, giảng viên Bộ môn Tâm thần và Tâm lý học lâm sàng, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, bác sĩ Bệnh viện Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội cơ sở Linh Đàm, cho biết nhiều bạn mô tả cảm giác "cầm sách là buồn ngủ nhưng cầm điện thoại là tỉnh táo ngay".
Điều này phản ánh sự lệch pha giữa hệ thống tưởng thưởng đã quen với kích thích nhanh và các hoạt động đòi hỏi nỗ lực nhận thức chậm hơn.
Theo bác sĩ, một số bạn trẻ đến khám vì khó tập trung học tập, trong khi những trường hợp khác gặp vấn đề về giấc ngủ, lo âu, dễ bùng nổ cảm xúc hoặc hành vi gây hấn. Khi khai thác kỹ, bác sĩ có thể phát hiện thói quen sử dụng mạng xã hội, video ngắn quá mức là một yếu tố góp phần.
Việc liên tục chuyển từ video này sang video khác có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì sự chú ý trong học tập và công việc. Một phân tích gộp trên 98.299 người trong 71 nghiên cứu cho thấy mức độ sử dụng video ngắn cao có liên quan đến suy giảm khả năng chú ý và kiềm chế xung động.
Một tổng quan hệ thống khác về chức năng nhận thức ở thanh thiếu niên và người trẻ cũng ghi nhận nghiện video ngắn liên quan đến suy giảm chú ý, chức năng điều hành và trí nhớ làm việc.
Theo ThS Linh, về bản chất, não bộ được “luyện tập” theo hướng liên tục chuyển đổi sự chú ý trong thời gian ngắn. Vì vậy, khi cần duy trì tập trung 30-45 phút cho một nhiệm vụ như học bài hoặc làm báo cáo, người thường xuyên xem video ngắn có thể cảm thấy bồn chồn, muốn kiểm tra điện thoại, từ đó ảnh hưởng đến hiệu suất học tập và công việc.
Đây cũng là cơ sở để khái niệm “não bỏng ngô” được nhắc đến khi nói về việc sử dụng thiết bị số quá mức. Thuật ngữ này được Tiến sĩ David Levy, Đại học Washington, đưa ra từ năm 2011, dùng để mô tả trạng thái chú ý bị phân mảnh, khi suy nghĩ liên tục chuyển từ ý này sang ý khác, giống những hạt ngô nảy lên trong chảo rang, không thể “đứng yên”.
“Não bỏng ngô” không phải là một chẩn đoán y khoa, mà là một ẩn dụ để mô tả một kiểu bất thường sự chú ý mắc phải do thói quen sử dụng thiết bị số.
Về cơ chế, video ngắn cung cấp các kích thích mới (hình ảnh, âm thanh, cảm xúc…) chỉ sau mỗi 7-15 giây, khiến hệ thống tưởng thưởng của não được kích hoạt liên tục ở cường độ cao. Khi chuyển sang các hoạt động cần sự chú ý bền vững, đơn điệu hơn như đọc sách, nghe giảng, làm việc chuyên sâu, não sẽ có xu hướng "đòi hỏi" kích thích mới, dẫn đến mất tập trung, dễ chán, hay bị phân tán.
Chuyên gia cho rằng có 3 yếu tố chính khiến video ngắn có sức hút, thúc đẩy người xem tiếp tục lướt dù ban đầu chỉ định xem vài phút.
Thứ nhất là cơ chế phần thưởng ngẫu nhiên (variable reward). Người xem không biết trước video tiếp theo hay hay dở, chính sự bất định này kích thích tò mò và thúc đẩy hành vi lặp lại.
Thứ hai là thuật toán cá nhân hóa của mạng xã hội nắm bắt rất nhanh sở thích của từng người dùng, khiến nội dung đề xuất ngày càng "trúng" với sở thích và khó cưỡng lại.
Thứ ba là chi phí chuyển đổi gần như bằng không. Chỉ một thao tác vuốt tay là có ngay nội dung mới, không có "điểm dừng tự nhiên" như khi đọc hết một chương sách hay xem hết một tập phim. Vì vậy, việc tiếp tục xem gần như không đòi hỏi thêm nỗ lực.
Lướt video ngắn kéo theo nhiều hệ lụy
Dành nhiều giờ mỗi ngày xem video ngắn có thể liên quan đến những vấn đề về cảm xúc và sức khỏe tinh thần.
ThS Linh dẫn chứng một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên hơn 15.000 người ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa việc sử dụng TikTok có vấn đề với trầm cảm và lo âu. Nghiên cứu trên 1.346 vị thành niên cũng cho thấy nhóm sử dụng video ngắn ở mức độ gây nghiện có mức trầm cảm, lo âu, căng thẳng và cô đơn cao hơn nhóm không dùng hoặc dùng vừa phải.
Một yếu tố được nhắc đến là so sánh xã hội. Khi lướt hàng trăm video mỗi ngày, người xem vô thức so sánh cuộc sống, ngoại hình, thành tựu của mình với hình ảnh được chọn lọc, chỉnh sửa của người khác, dẫn đến cảm giác tự ti, bất mãn.
Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm cảm thấy trống rỗng hoặc hối hận sau khi xem, tâm trạng phụ thuộc vào việc có được xem video hay không, dễ cáu gắt khi bị gián đoạn hoặc dùng video ngắn để né tránh những cảm xúc khó chịu.
Đặc biệt, xem video ngắn trước khi ngủ ảnh hưởng giấc ngủ qua hai con đường.
Về mặt sinh lý, ánh sáng xanh từ màn hình ức chế tiết melatonin, hormone điều hòa giấc ngủ, khiến cơ thể khó chuyển sang trạng thái buồn ngủ tự nhiên.
Về mặt tâm lý - nhận thức, nội dung liên tục thay đổi khiến não ở trạng thái kích hoạt (hyperarousal) thay vì thư giãn.
Nghiên cứu trên 1.629 học sinh trung học Trung Quốc cho thấy mức độ sử dụng video ngắn gây nghiện càng cao thì chất lượng giấc ngủ càng kém; lo âu xã hội được xác định là một yếu tố trung gian trong mối liên hệ này.
Trẻ em, thanh thiếu niên là nhóm cần đặc biệt lưu ý. Ở lứa tuổi này, các vùng não liên quan đến kiểm soát hành vi và điều hòa cảm xúc vẫn đang phát triển, trong khi hệ thống tưởng thưởng có độ nhạy cao. Điều này có thể khiến trẻ dễ bị cuốn vào việc sử dụng video ngắn quá mức hơn nhiều so với người trưởng thành.
Muốn thoát khỏi vòng xoáy video ngắn, bắt đầu từ đâu?
Theo chuyên gia, xem video ngắn chỉ trở thành vấn đề khi người dùng khó kiểm soát hành vi và việc này bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập, công việc hoặc các mối quan hệ.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh, mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn video ngắn, mà là lấy lại quyền kiểm soát để việc xem video là một lựa chọn có ý thức, chứ không phải một phản xạ tự động khó cưỡng lại
Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:
- Mất kiểm soát thời gian, dự định xem 5-10 phút nhưng thường xuyên kéo dài hàng giờ.
- Nhiều lần cố gắng giảm thời lượng sử dụng nhưng không thành công.
- Ưu tiên xem video hơn các nghĩa vụ quan trọng (bài tập, công việc, hẹn với người thân).
- Xuất hiện cảm giác bứt rứt, khó chịu, lo lắng khi không thể xem hoặc bị lấy điện thoại.
- Tiếp tục sử dụng nhiều dù đã nhận thấy hậu quả rõ ràng lên giấc ngủ, tâm trạng, kết quả học tập/công việc, tương tự các đặc điểm được ghi nhận ở nhóm "sử dụng nghiện" trong nghiên cứu trên thanh thiếu niên.
- Giảm hứng thú với các hoạt động, sở thích trước đây; thu hẹp giao tiếp xã hội trực tiếp.
Khi có từ 3 dấu hiệu trở lên, kéo dài liên tục nhiều tuần, có thể xem đây là hành vi sử dụng có vấn đề (problematic use), cần được đánh giá và can thiệp sớm.
Để kiểm soát, theo ThS Linh, bước đầu tiên nên là thay đổi môi trường thay vì chỉ dựa vào ý chí.
Cụ thể:
- Tắt thông báo đẩy của các ứng dụng video ngắn và đặt giới hạn thời gian sử dụng ứng dụng ngay trên điện thoại.
- Tạo "vùng không màn hình", không dùng điện thoại 60 phút trước khi ngủ và ngay sau khi thức dậy.
- Thay vì chỉ cấm đoán, chủ động lên kế hoạch cho hoạt động thay thế cụ thể (đọc, vận động, gặp bạn bè) vào đúng khung giờ hay xem video, vì não bộ cần một nguồn tưởng thưởng khác để lấp vào khoảng trống.
- Luyện tập chú ý bền vững một cách chủ động, bắt đầu từ những khoảng thời gian tập trung ngắn (15-20 phút) cho một việc duy nhất, không đa nhiệm, rồi tăng dần.
- Nếu việc sử dụng video ngắn đã ảnh hưởng rõ đến giấc ngủ, cảm xúc, học tập, công việc kéo dài, nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa Tâm thần để được đánh giá và hỗ trợ đúng mức, tránh để tình trạng kéo dài.