Phim ngắn do AI tạo có nhiều tình tiết vô lý, nhảm nhí nhưng vẫn cuốn người xem - Ảnh chụp màn hình
Sự xuất hiện của thể loại phim ngắn (còn gọi là short drama) đã làm thay đổi sâu sắc nhu cầu giải trí.
Trước đây khán giả có thể chủ động thu xếp thời gian, kiên nhẫn chờ đợi từng tập bộ phim truyền hình yêu thích phát sóng vào khung giờ cố định hằng ngày hoặc hằng tuần. Nhưng giờ đây, rất nhiều người chuyển sang thói quen tiêu thụ các nội dung nhanh, dồn dập và dễ gây nghiện trên mạng xã hội.
5 nguyên nhân dễ bị cuốn vào phim ngắn, phim rác
Nói với Tuổi Trẻ dưới góc độ tâm lý học, chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân lý giải những nguyên nhân dẫn đến việc người xem, kể cả những người trí thức, vẫn bị cuốn vào các dòng phim ngắn, phim rác, hay nội dung kích thích do AI tạo ra (AI slop).
Thứ nhất, định dạng cực ngắn, dễ tiêu thụ. Mỗi tập phim chỉ có thời lượng vài phút và nó luôn sẵn có, không cần chờ đợi, không cần lên lịch và không giới hạn về số lượng video. "Do vậy người dùng có thể tranh thủ xem mọi lúc mọi nơi để giải trí nhanh, từ đó tạo thói quen xem liên tục khó dứt ra được", chị Vân nói.
Thứ hai, nằm ở kịch bản giật gân. Hiện tượng phim ngắn, phim rác do AI tạo ra (hoặc có sự can thiệp từ AI) dễ gây nghiện do lạm dụng tối đa công thức hóa shock value (giật gân), bạo lực và nội dung người lớn.
Theo chuyên gia, thay vì xây dựng cốt truyện hợp lý, phim rác lập tức "mở màn bằng một vụ nổ" (gọi là kỹ thuật cold open) ném thẳng người xem vào một tình huống khủng hoảng đã hoặc đang xảy ra.
Đồng thời liên tục nhồi nhét các chi tiết cẩu huyết vô lý (ly hôn ngay tại đám cưới, tổng tài giả dạng người nghèo bị sỉ nhục, trùng sinh trở về từ cõi chết để báo thù…) hoặc nội dung bạo lực hay hình ảnh gợi dục…tạo ra "mồi câu" cực mạnh khiến người xem không thể dừng lại.
Thứ ba, cơ chế phần thưởng biến đổi (variable reward schedule ). Phim ngắn có nội dung nhanh, nhịp độ dồn dập, cứ mỗi 5-10 giây lại có một tình tiết kịch tính không thể đoán trước được. Mỗi tập phim luôn kết thúc ở các nút thắt gây tranh cãi, khiến não bộ rơi vào trạng thái bị kích thích liên tục, buộc người xem phải dán mắt vào màn hình để tìm câu trả lời, dẫn đến việc não bộ lập tức giải phóng một lượng lớn dopamine - chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến phần thưởng và sự thèm muốn.
"Người xem bắt đầu xuất hiện các kiểu hành vi tương tự chứng nghiện cờ bạc. Khi bộ phim kết thúc, lượng dopamine bị sụt giảm gây cảm giác buồn chán, nó thúc đẩy bạn tiếp tục lướt màn hình (scrolling) để tìm video tiếp theo nhằm tái lập khoái cảm, từ đó tạo thành một vòng lặp vô tận", chị Hoàng Hải Vân giải thích.
Gõ từ khóa "phim ngắn", dễ dàng thấy cả tựa đề "cẩu huyết", drama một cách dễ dàng - Ảnh chụp màn hình
Thứ tư, thuật toán cá nhân hóa siêu mục tiêu. AI không có cảm xúc hay khả năng cảm nhận giá trị nghệ thuật như con người, nó thiết kế nội dung dưới dạng dữ liệu, con số và xác suất thống kê dựa trên việc theo dõi hành vi vi mô của người dùng.
"Nói cách khác hệ thống đo lường chính xác thời gian dừng lại, số lần xem lại video hay biểu cảm tương tác (thả tim, bình luận, chia sẻ…), từ đó bắt trúng "long mạch" sở thích, mức độ quan tâm cao nhất của bạn ngay tại thời điểm này và liên tục đề xuất các chủ đề tương tự để tối đa hóa thời gian bạn sử dụng nền tảng.
Cuối cùng, không thể không nhắc áp lực thời đại số và chứng mệt mỏi nhận thức (cognitive fatigue) chính là "chiếc bẫy tâm lý" khiến người bình thường hay cả trí thức tầng bậc cao cũng không cưỡng lại được các nội dung mì ăn liền hoặc phim rác AI, dù biết chúng nhảm nhí.
Theo chuyên gia Hoàng Hải Vân, khi bị quá tải, não bộ có xu hướng ưu tiên tìm kiếm các hình thức giải trí nhanh, không đòi hỏi sự suy luận hay phân tích phức tạp để xả stress hay thoát ly thực tế tạm thời (những lo âu về tiền bạc, công việc, các mối quan hệ…). Sau một thời gian, nó trở thành một dạng "nghiện thụ động " khó dứt bỏ.
Nội dung: TÔ CƯỜNG - Đồ họa: NGỌC THÀNH
Nghiện phim ngắn có thể bị "thối não"
Vậy thì khi tiêu thụ các nội dung dạng này trong thời gian dài, cấu trúc chú ý của não bộ sẽ bị biến đổi như thế nào, đặc biệt là ở nhóm người dùng trẻ?
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân chia sẻ với Tuổi Trẻ, các chuyên gia tâm lý, và khoa học thần kinh cũng cảnh báo rằng việc tiêu thụ AI quá mức, bao gồm các nội dung "phim rác AI" (video ngắn, hời hợt, phi logic do AI tạo ra tràn lan trên mạng) trong thời gian dài có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần và nhận thức của người dùng.
"Không chỉ vậy, nó còn làm thay đổi cấu trúc vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex - PFC, vùng kiểm soát nhận thức và sự chú ý có chủ đích) gây ra hiện tượng suy giảm khả năng tập trung (attention span), đặc biệt là ở nhóm người dùng trẻ", chị cho biết.
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân - Ảnh: NVCC
Dưới góc độ khoa học thần kinh và tâm lý học, sự thay đổi liên tục của các video ngắn/nội dung giật gân kích hoạt giải phóng dopamine liên tục. Não bị nghiện cảm giác kích thích mạnh, khiến người dùng không còn hứng thú với các hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn như đọc sách, học tập, thể thao…
Theo nguyên lý tính dẻo thần kinh (Neuroplasticity), cái gì không thường xuyên dùng đến sẽ bị thoái hóa. Đó là nguyên nhân vùng vỏ não trước trán (PFC) bị suy giảm chức năng nghiêm trọng.
Mặt khác, việc chuyển đổi bối cảnh dồn dập (context switching) giữa các video ngắn có thể dẫn đến tình trạng quá tải nhận thức, làm đứt gãy các mạch thần kinh liên kết chịu trách nhiệm duy trì sự chú ý bền bỉ, khiến não khó duy trì trạng thái tập trung dài hạn (sustained attention) và làm giảm khả năng tư duy sâu (deep thinking).
Nói cách khác, khi tiêu thụ quá nhiều video/phim ngắn (Shorts, Reels, TikTok) hay "phim rác" AI có thể gây ra tình trạng suy giảm nhận thức, khả năng tập trung có chủ đích, lười tư duy, trí nhớ kém… dẫn đến hiện tượng "brainrot" (thối não) ở người trẻ do cấu trúc và chức năng não bộ của nhóm tuổi này chưa phát triển hoàn thiện để kháng cự lại sự thao túng tâm lý tinh vi của thuật toán.
Cơn sốt độc hại từ phim ngắn AI (Kỳ 3): Cái lợi hiếm hoi, cái hại vô biênAI giúp phim ngắn được sản xuất nhanh, rẻ và tiếp cận với khán giả chỉ nhờ điện thoại. Song, phía sau sự tiện lợi ấy là những bài toán về chất lượng nội dung, thói quen xem và sức ép lên ngành điện ảnh.