70% cho thực hành, thực tập!
Một trong những hạn chế lâu nay của giáo dục nghề nghiệp là khoảng cách giữa chương trình đào tạo với yêu cầu thực tế tại nơi làm việc. Ở một số ngành, nghề, máy móc được sử dụng trong giảng dạy chưa theo kịp công nghệ tại doanh nghiệp; nội dung thực hành chưa đủ để người học thành thạo các thao tác nghề nghiệp. Khi bước vào thị trường lao động, không ít người phải tiếp tục được doanh nghiệp đào tạo lại mới có thể đảm nhận công việc.
Thực tế ấy đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tổ chức đào tạo: Không chỉ dạy cho người học biết, mà phải giúp họ làm được việc; không chỉ hoàn thành chương trình trên lớp, mà phải hình thành năng lực nghề nghiệp có thể kiểm chứng trong môi trường thực tế.
Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 đã tạo cơ sở pháp lý mới cho quá trình đổi mới này... Đáng chú ý, Nghị định số 308/2026/NĐ-CP ngày 5/8/2026 của Chính phủ quy định chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với doanh nghiệp tham gia hoạt động giáo dục nghề nghiệp và Quỹ đào tạo nhân lực của doanh nghiệp. Đây là bước cụ thể hóa chủ trương huy động nguồn lực xã hội cho đào tạo nghề, khuyến khích doanh nghiệp hợp tác với cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Tiếp đó, Thông tư số 79/2026/TT-BGDĐT ngày 25/9/2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quy chế đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp, có hiệu lực từ ngày 10/11/2026, quy định rõ hơn về chương trình, địa điểm và phương thức đào tạo, trong đó có đào tạo tại doanh nghiệp. Theo quy chế, việc này phải bảo đảm chuẩn đầu ra, nội dung kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp; gắn với vị trí việc làm, tiêu chuẩn kỹ năng nghề và điều kiện công nghệ thực tế. Doanh nghiệp phối hợp đào tạo phải có cơ sở vật chất, thiết bị phù hợp, người hướng dẫn đáp ứng yêu cầu và thỏa thuận rõ trách nhiệm với nhà trường. Điểm mới đáng chú ý là doanh nghiệp không chỉ tiếp nhận sinh viên đến thực tập vào cuối khóa, mà có thể tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ xây dựng chương trình, tổ chức thực hành đến hướng dẫn và đánh giá kết quả học tập.
Theo quy chế mới, thời gian thực hành, thực tập tối thiểu chiếm 70% thời gian thực học đối với nhiều chương trình đào tạo nghề; một số nhóm ngành, nghề như công nghệ thông tin, kế toán - kiểm toán, tài chính - ngân hàng - bảo hiểm, dịch vụ và nghiệp vụ văn phòng có mức tối thiểu 50%, phù hợp với đặc thù đào tạo. Quy định này cho thấy yêu cầu thực hành được cụ thể hóa bằng thời lượng, thay vì chỉ dừng ở định hướng chung.
Đòi hỏi thay đổi chương trình, công nghệ, cơ chế, chất lượng đội ngũ...
Tại Hà Nội, một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã dành tỷ trọng lớn cho thực hành, gắn hoạt động học tập với môi trường doanh nghiệp. Trường cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội (HHT) là một trong những cơ sở theo đuổi định hướng “Thực học - Thực hành - Thực danh - Thực nghiệp”. Chương trình đào tạo được thiết kế với khoảng 70% thời lượng thực hành, 30% cho lý thuyết; sinh viên được trải nghiệm, trực tiếp làm việc tại doanh nghiệp sản xuất và tiếp cận thiết bị, quy trình nghề nghiệp thực tế.
Đối với các nghề kỹ thuật, việc tổ chức thực hành có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một sinh viên học công nghệ ô-tô không thể chỉ nắm cấu tạo động cơ qua sơ đồ; người học cần trực tiếp kiểm tra, tháo lắp, đo kiểm, chẩn đoán lỗi và xử lý các tình huống phát sinh. Tương tự, với nghề cơ điện tử, tự động hóa hay điện công nghiệp, kỹ năng chỉ được hình thành vững chắc khi sinh viên được thao tác trên thiết bị, đọc thông số, vận hành hệ thống và thực hiện các yêu cầu an toàn. NGƯT, TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ, đầu tư cho xưởng thực hành không đơn thuần là mua sắm máy móc. Nhà trường phải lựa chọn thiết bị phù hợp với công nghệ đang được sử dụng trong doanh nghiệp, bảo đảm thiết bị có thể khai thác thường xuyên và được tích hợp vào chương trình đào tạo. Nếu thiết bị chỉ được sử dụng để trình diễn hoặc sinh viên ít có cơ hội trực tiếp thao tác, mục tiêu nâng cao kỹ năng nghề khó đạt được.
Tại Trường cao đẳng nghề Bách khoa Hà Nội, các ngành đào tạo như công nghệ ô-tô, cơ điện tử, công nghệ chế tạo máy, điện công nghiệp, tự động hóa công nghiệp và kỹ thuật máy lạnh, điều hòa không khí đều đòi hỏi người học có năng lực thực hành chuyên môn. Danh mục ngành, nghề tuyển sinh năm học 2026-2027 cho thấy phạm vi đào tạo khá rộng, từ kỹ thuật sản xuất đến công nghệ thông tin và dịch vụ số.
Với những ngành nghề này, yêu cầu đổi mới không chỉ nằm ở việc tăng số giờ thực hành, mà còn ở khả năng cập nhật công nghệ, xây dựng bài tập sát tình huống sản xuất và tổ chức đánh giá theo sản phẩm hoặc nhiệm vụ cụ thể. Sinh viên cần được rèn luyện từ những thao tác cơ bản đến khả năng giải quyết vấn đề, làm việc nhóm và chịu trách nhiệm với kết quả công việc.
Một hướng đi khác là xây dựng chương trình có sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp. Một chương trình có tỷ lệ thực hành cao chỉ phát huy hiệu quả khi có đủ địa điểm thực hành, thiết bị và người hướng dẫn. Đặc biệt, đối với những ngành nghề công nghệ thay đổi nhanh, cơ chế phối hợp này càng quan trọng. Tại nơi làm việc, người học được tiếp cận dây chuyền sản xuất, quy trình kiểm soát chất lượng, kỷ luật lao động, cách phối hợp giữa các vị trí và yêu cầu về tiến độ. Đây là những năng lực quan trọng, bên cạnh kỹ năng chuyên môn.
Công ty Cổ phần Woodsland (KCN Quang Minh, Hà Nội) thường xuyên tuyển dụng, đào tạo và tiếp nhận học sinh, sinh viên từ hệ trung cấp, cao đẳng nghề và các trường nghề (vận hành máy, sản xuất chế biến gỗ, kỹ thuật cơ khí). Bà Đỗ Thị Bạch Tuyết, đại diện công ty cho biết: “Doanh nghiệp tham gia đào tạo có thể giúp chủ động hơn trong việc phát triển nguồn nhân lực, giảm thời gian hướng dẫn lại người mới tuyển dụng và tiếp cận sớm những lao động phù hợp với yêu cầu công việc. Tuy nhiên, để doanh nghiệp thật sự đồng hành, cần giải quyết những vấn đề về chi phí, thời gian hướng dẫn, trách nhiệm bảo đảm an toàn, bảo hiểm, đánh giá kết quả và quyền lợi của người học”.
Nghị định số 308 có ý nghĩa trong việc tạo thêm nguồn lực cho đào tạo, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách triển khai, khả năng tiếp cận chính sách của doanh nghiệp và mức độ minh bạch trong sử dụng nguồn lực. Thông tư số 79 cũng đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với hoạt động đào tạo tại doanh nghiệp, trong đó nhấn mạnh điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị, người dạy nghề, thỏa thuận hợp tác và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người học... Thầy Trần Trọng Tùng, chuyên trách giảng dạy ngành Điện tử công nghiệp tại HHT cho biết: “Mô hình học gắn với doanh nghiệp đem lại cơ hội tiếp cận công việc sớm hơn, hiểu rõ yêu cầu của nghề và chủ động hoàn thiện kỹ năng còn thiếu. Nhưng để phát huy hiệu quả, người học phải có thái độ nghiêm túc, chủ động tìm hiểu công nghệ, chấp hành kỷ luật và coi mỗi đợt thực hành là một phần chính thức của quá trình học tập, không phải khoảng thời gian trải nghiệm mang tính hình thức”.
Những thay đổi trong chính sách giáo dục nghề nghiệp đang mở ra cơ hội để tổ chức lại quá trình đào tạo theo hướng thực chất hơn. Tuy nhiên, theo đóng góp của các chuyên gia, chính sách chỉ tạo ra chuyển biến khi cần bảo đảm nguồn lực đầu tư cho các ngành, nghề trọng điểm, ưu tiên thiết bị phục vụ công nghệ mới và những lĩnh vực có nhu cầu nhân lực cao. Tiếp đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp có trách nhiệm giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Đồng thời, cần quan tâm nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo giáo dục nghề nghiệp…
Thế Phong