1. Ở xã Canh Liên, hơn 540 hộ tại các làng Chồm, Cát, Kà Bông, Kà Nâu, Kà Bưng, Hà Giao và Kon Lót nhận khoán bảo vệ gần 6.485 ha rừng phòng hộ. Với mức hỗ trợ 600 nghìn đồng/ha/năm, cuối năm 2025, Ban Quản lý rừng phòng hộ Vân Canh đã chi trả gần 3,9 tỷ đồng cho cộng đồng và các hộ nhận khoán.
Chỉ riêng làng Chồm có 104 hộ tham gia bảo vệ 1.476,5 ha rừng, được chi trả hơn 880 triệu đồng trong đợt này. Theo ông Mai Thanh Phương, Trưởng Ban quản lý làng, khoản tiền được chi trả đã giúp nhiều gia đình có vốn mua trâu, bò, mở rộng chăn nuôi, bớt phụ thuộc vào nương rẫy. Ông Phương và nhóm 11 hộ tổ chức tuần tra hai lần mỗi tháng, mỗi đợt từ 2-4 ngày. Mỗi khi thấy cây bị chặt, đất bị đào hay dấu hiệu người lạ vào rừng, nhóm sẽ báo cho cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý.
Còn ở làng Canh Tiến, xã Canh Vinh, ông Đinh Văn Lam nhận khoán bảo vệ 28 ha rừng, mỗi tháng dành từ 5-10 ngày đi tuần tra. Ông tâm niệm: “Giữ được rừng hôm nay cũng là giữ “lá phổi” cho các con, các cháu”. Làng Canh Tiến có 170 hộ dân nhận khoán bảo vệ 3.709 ha rừng tự nhiên, góp sức cùng lực lượng chuyên trách theo dõi địa bàn rộng lớn.
2. Ở vùng đệm Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, mô hình trồng nấm linh chi đỏ dưới tán keo do TS Hà Thị Thu Huế cùng nhóm nghiên cứu triển khai đã thu hút hơn 20 hộ tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp. Bảy hộ nòng cốt hình thành tổ hợp tác, được chuyển giao kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch. Mô hình tận dụng không gian rừng trồng, mở hướng chuyển từ tìm nấm tự nhiên sang chủ động nuôi trồng.
Nhưng làm ra sản phẩm mới chỉ giải quyết một phần câu chuyện. Dù có doanh nghiệp cam kết thu mua, đầu ra vẫn là băn khoăn được phía vườn quốc gia nêu khi giới thiệu mô hình. Muốn mở rộng, người dân cần biết rõ chi phí, yêu cầu chất lượng và khả năng tiêu thụ. Hỗ trợ phôi giống phải đi cùng hướng dẫn sơ chế, bảo quản, liên kết mua bán để tránh tình trạng sản xuất được nhưng khó bán ra.
Việc lựa chọn nơi sản xuất cũng cần thận trọng. Mô hình dưới tán rừng trồng phải phù hợp điều kiện đất đai và quy định quản lý. Tại Canh Tiến, điện lưới quốc gia được cung cấp và tuyến đường bê-tông nối Quốc lộ 19C được đưa vào sử dụng năm 2025 đang mở thêm điều kiện phát triển kinh tế nơi đây. Địa phương tổ chức lớp đào tạo nghề hướng dẫn du lịch cộng đồng, giúp người dân học cách giới thiệu cảnh quan và văn hóa quê hương.
Du lịch cộng đồng là cơ hội để người sống bên rừng có thêm việc làm, nhưng họ phải được đào tạo, tham gia tổ chức dịch vụ và hưởng lợi phù hợp. Hoạt động đón khách cần tôn trọng không gian sinh hoạt, bản sắc văn hóa mà không phá vỡ cảnh quan môi trường tự nhiên.
Với người nhận khoán, điều thiết thực trước hết vẫn là được trả tiền đúng hạn, biết rõ cách phân chia và có phương tiện, kỹ năng để thực hiện nhiệm vụ. Cùng với đó là vốn, kỹ thuật và đầu ra cho những công việc sản xuất bên rừng. Mỗi gia đình cần được lựa chọn cách làm phù hợp thay vì cùng áp dụng một mô hình. Khi công sức bảo vệ được ghi nhận và người dân có điều kiện làm ăn ngay tại quê nhà, rừng sẽ có thêm những “hạt nhân” gìn giữ từ chính cộng đồng.
Mai Ngọc