Đường bay kết nối Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) với Israel vốn thuộc nhóm hành trình nhạy cảm nhất thế giới do tình hình phức tạp ở Trung Đông. Để đề phòng nguy cơ bị tấn công hàng không, cả UAE và Israel đều áp dụng những công nghệ giám sát tân tiến, đồng thời phát triển mạng lưới tình báo hàng đầu thế giới.
Bên cạnh đó, các quy định an toàn hàng không cũng liên tục được siết chặt sau vụ khủng bố 11/9 tại Mỹ và thảm họa phi công cố ý lao máy bay Germanwings xuống dãy Alps năm 2015.
Một máy bay của hãng hàng không flydubai đỗ trên đường lăn tại sân bay quốc tế Dubai, UAE, hôm 30/9. Ảnh: AP
Tuy nhiên, tất cả hàng rào an ninh hôm 30/9 vẫn không thể ngăn cơ phó của hãng hàng không flydubai mang hung khí lên máy bay, tấn công cơ trưởng trong buồng lái rồi tìm cách lao phi cơ đang chở hơn 170 người xuống đất.
Đánh giá về sự cố, chuyên gia phân tích an ninh và địa chính trị Mỹ Michael Horowitz cho rằng "đây chắc chắn là một thất bại an ninh nghiêm trọng". "Vấn đề là lỗ hổng này lớn đến mức nào và hậu quả tồi tệ ra sao", ông nói.
Tuyển dụng người từng bị cấm bay vì tư tưởng cực đoan
Lỗ hổng đầu tiên và có tính chất quyết định nằm ở khâu tình báo phòng ngừa từ xa và quy trình xác minh nhân thân phi công. Nhà chức trách hiện vẫn chưa đưa ra giả thuyết về nguyên nhân dẫn tới hành động của cơ phó, trong khi UAE hôm 1/10 tuyên bố đang điều tra xem có yếu tố khủng bố hay động cơ nào khác dẫn tới cuộc tấn công không.
Dù vậy, báo Wall Street Journal ngày 2/10 dẫn các nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết cơ phó này là Hamam al Hamami, công dân Oman sinh ra ở UAE, có bố là người Oman và mẹ là người Syria.
Hamami được cho là sinh sống ở nước ngoài nhiều hơn Oman, đặc biệt là Syria, địa bàn hoạt động của nhiều nhóm Hồi giáo cực đoan. Anh này bị phát hiện truy cập các trang web cực đoan khi tham gia khóa đào tạo phi công mới tại hãng hàng không Oman Air và bị chuyển sang làm công việc văn phòng.
Anh ta sau đó bị Oman Air sa thải vào khoảng năm 2024 vì có "quan điểm cực đoan", nhưng vẫn được flydubai tuyển dụng, giúp anh ta có thể làm việc trên tuyến bay nhạy cảm từ UAE tới Israel.
Trước đó, kênh tin tức Channel 12 của Israel cũng cho biết các điều tra viên Israel phát hiện người này đã bị "tiêm nhiễm tư tưởng của tổ chức khủng bố al-Qaeda". Hiện không rõ tình báo Israel và Oman Air có chia sẻ những thông tin này cho flydubai hay không.
Israel công bố video cảnh hỗn loạn trên máy bay flydubai sau khi cơ trưởng bị tấn công
Cảnh hỗn loạn trên máy bay flydubai trong vụ tấn công ngày 30/9. Video: Channel 12
Công ty an ninh hàng không Osprey Flight Solutions tại Anh nhận định nếu cơ phó thực sự liên quan đến các tổ chức khủng bố, "đây sẽ là âm mưu nghiêm trọng nhất liên quan đến máy bay thương mại chở khách trong những năm gần đây".
Sự cố càng đáng báo động khi đặt cạnh năng lực tình báo của UAE, được thể hiện trong vụ một thủ lĩnh cấp cao Hamas bị ám sát trong phòng khách sạn tại Dubai vào đầu năm 2010.
Cơ quan an ninh, tình báo UAE khi đó đã rà soát toàn bộ video từ camera giám sát và hóa đơn thanh toán điện tử để nhanh chóng dựng lại hình ảnh của hơn 20 thành viên nhóm sát thủ, thậm chí ghi lại được cả cảnh vài tên đang cải trang. Dù các thủ phạm tẩu thoát, sự việc vẫn là lời khẳng định mạnh mẽ về năng lực của lực lượng an ninh UAE.
Do đó, chuyên gia Matthew Borie, giám đốc tình báo kiêm đồng sáng lập Osprey Flight Solutions, cho rằng một âm mưu quy mô lớn như vụ máy bay flydubai đáng lẽ không thể lọt tới tận sân bay mà không bị phát giác.
"Nếu đúng như phía Israel nói đây là một vụ tấn công khủng bố, việc phó mặc hoàn toàn an ninh cho khâu soi chiếu trước khi lên máy bay là quá mạo hiểm, bởi đó là lớp phòng thủ cuối cùng", ông nói. "Khi kẻ gian nằm ngay trong nội bộ, chúng ta đã dồn toàn bộ gánh nặng ngăn chặn thảm họa lên mắt xích yếu nhất của hệ thống".
Các chuyên gia an ninh đều chung lưu ý rằng soi chiếu an ninh chỉ là hàng rào cuối cùng trong hệ thống bảo vệ. Nếu một kẻ mang ý định xấu tiến được tới khâu này, nó đồng nghĩa với việc tình báo đã thất bại.
Lỗ hổng kiểm soát mặt đất
Sự việc còn đặt ra câu hỏi liệu có lỗ hổng nào tại khâu kiểm soát mặt đất ở sân bay quốc tế Dubai, nơi máy bay cất cánh, hay không. Các chuyên gia hàng không đánh giá sân bay này có tiêu chuẩn an ninh rất cao, áp dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt để xác định danh tính hành khách, đồng thời luôn quét kỹ hành lý xách tay cả chiều đi lẫn chiều đến.
Nhiều phi công thường xuyên cất cánh từ Dubai cho biết họ phải qua các khâu rà quét kim loại rất nghiêm ngặt, nơi nhân viên an ninh sẽ tịch thu mọi thứ từ gậy selfie, bình xịt tóc cho đến cả ly cà phê. Theo quy định hàng không, toàn bộ vật sắc nhọn bị cấm đem lên máy bay, ngay cả dao lưỡi tù cũng thường bị cấm nếu dài quá 6 cm. Sân bay còn kê khai, kiểm soát chặt chẽ toàn bộ dao tại những nhà hàng nằm sau khu vực soi chiếu.
Câu hỏi then chốt trong cuộc điều tra lúc này là cơ phó đã mang vật sắc nhọn lên máy bay bằng cách nào để tấn công cơ trưởng. Các chuyên gia an ninh đặt giả thuyết có thể cơ phó đã dùng thủ thuật nào đó giấu được dao qua cửa soi chiếu an ninh, dùng một lưỡi dao có sẵn ở khu vực cấm sau cửa soi chiếu mà phi hành đoàn dễ dàng tiếp cận hoặc không loại trừ khả năng anh ta có người tiếp tay.
"Không phải mọi thứ cần phát hiện đều được phát hiện. Những người trong nội bộ thường biết cách vượt qua các hàng rào an ninh, đơn giản vì chính họ là một phần của hệ thống", Borie nhận định.
Một lỗ hổng khác đến từ những bất cập kéo dài trong cách Israel giám sát các chuyến bay quốc tế. Theo các nguồn thạo tin, vào tháng 5/2024, Cơ quan Kiểm toán Nhà nước Israel đã công bố một báo cáo mật chỉ ra nhiều bất cập nghiêm trọng đối với an ninh các chuyến bay đến và đi khỏi nước này, trong đó có tình trạng an ninh yếu kém tại các sân bay quốc tế.
Báo cáo cho thấy Bộ Giao thông Israel quá tập trung vào các hãng bay nội địa mà bỏ ngỏ khâu bảo đảm an ninh cho các hãng bay nước ngoài vốn cũng chở khá đông hành khách Israel.
'Kẻ thù trong buồng lái'
Sau cùng, sự việc đã phơi bày nghịch lý "kẻ thù trong buồng lái" cùng những giới hạn cố hữu của các quy định an toàn hàng không hiện hành. Vụ khủng bố 11/9/2001 tại Mỹ đã tái định hình toàn bộ quy tắc hàng không quốc tế, mà một trong những thay đổi cốt lõi sau đó là việc lắp đặt cửa khoang lái kiên cố nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ đột nhập từ bên ngoài.
Cơ phó bị trói và quỳ trên máy bay. Ảnh: Channel 12
Tuy nhiên, những quy định trên chủ yếu xoay quanh việc bảo vệ máy bay trước nguy cơ từ hành khách, chứ chưa tính tới kịch bản chính phi công trở thành mối đe dọa từ bên trong.
Giới chuyên gia hàng không nhận định dù phi công phải trải qua các đợt kiểm tra sức khỏe thể chất, tâm lý và rà soát lý lịch tư pháp, những biện pháp này vẫn khó phát hiện triệt để các trường hợp bị cực đoan hóa hoặc cố tình che giấu vấn đề tâm thần.
"Nếu một phi công bị cực đoan hóa sau khi được tuyển dụng, gần như không ai có thể phát hiện trừ khi có thành viên khác trong phi hành đoàn nhận ra và báo cáo", Diane Damos, chuyên gia tâm lý hàng không tại Illinois chuyên về tuyển chọn phi công, cho hay.
Mặt khác, phi công sẽ đối mặt nguy cơ bị tước giấy phép nếu bị chẩn đoán mắc một số bệnh tâm thần hoặc phải dùng thuốc điều trị liên quan. Thực tế trên làm dấy lên lo ngại rằng các phi công có thể giấu bệnh và không chịu tìm kiếm trợ giúp.
Kit Darby, cựu cơ trưởng United Airlines, ví quy trình rà soát giống như "một màng lưới đan từ những chi tiết nhỏ".
"Bạn điền vào tờ khai y tế và họ hỏi đủ thứ", ông nói. "Nhưng quy trình kiểm tra sức khỏe chủ yếu dựa vào tính tự giác. Trong nhiều trường hợp, nếu bạn không chủ động khai ra vấn đề, rất khó để phát hiện".
Theo một cựu phi công của flydubai, hãng này có bộ phận tâm lý riêng để đánh giá các cơ phó trước khi họ được thăng cấp lên cơ trưởng, song hiện chưa rõ liệu kẻ tấn công đã trải qua đợt kiểm tra như vậy hay chưa.
Camera gắn trên cửa buồng lái máy bay Airbus A380. Ảnh: Bloomberg News
"Hiện chúng ta vẫn chưa thể khẳng định đây là một âm mưu khủng bố, cơ phó thực sự âm mưu làm rơi máy bay hay đơn thuần chỉ là một cuộc ẩu đả. Chúng ta không biết họ phải chịu áp lực gì. Chúng ta cũng không biết trạng thái tâm lý của họ ra sao", Andy Blackwell, chuyên gia phân tích tại công ty an ninh hàng không ISARR, nhấn mạnh mức độ phức tạp trong việc đánh giá động cơ.
Song ông lưu ý khi kẻ mang dã tâm hoặc bất ổn tâm lý lại chính là người ngồi sau cánh cửa bọc thép trong buồng lái, mọi lớp khiên phòng vệ đều đứng trước nguy cơ bị phản tác dụng.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)