Trong danh mục 18 loài cây cấm trồng được Hà Nội ban hành theo Quyết định 143/2026/QĐ-UBND có cây bồ hòn do “quả chứa chất độc”.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, chuyên gia thực vật học và dược liệu, Viện trưởng Viện Khoa học Thuốc Nam cho biết, bồ hòn có tên khoa học Sapindus mukorossi Gaertn. (hoặc một số loài khác cùng chi Sapindus), thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae).
Điểm đặc biệt nhất của cây nằm ở phần vỏ quả. Vỏ quả bồ hòn chứa nhiều saponin, nhóm hợp chất có khả năng làm giảm sức căng bề mặt của nước và tạo bọt khi được khuấy hoặc chà xát.
Nhờ đặc tính này, người dân ở nhiều nước châu Á đã sử dụng quả bồ hòn để giặt quần áo, làm sạch đồ dùng và trong một số cách chăm sóc tóc truyền thống.
Khác với xà phòng tổng hợp, chất tạo bọt từ bồ hòn có nguồn gốc thực vật. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là mọi chế phẩm từ bồ hòn đều an toàn tuyệt đối hoặc phù hợp với mọi loại da.
Vì sao quả bồ hòn có thể gây hại?
Tiến sĩ Phương cho biết saponin là nhóm hợp chất phân bố ở nhiều loài thực vật, không chỉ riêng cây bồ hòn. Một số saponin có hoạt tính sinh học đáng chú ý, nhưng ở nồng độ hoặc đường tiếp xúc không phù hợp, chúng cũng có thể gây kích ứng niêm mạc, đặc biệt là mắt và đường tiêu hóa.
Vì vậy, quả bồ hòn không phải loại quả dùng để ăn và không nên để trẻ nhỏ tự ý nhặt quả, ngậm hoặc nhai.
Người dân cũng cần hiểu rằng độc tính của một loài thực vật không chỉ phụ thuộc vào việc có chứa chất nào đó mà còn liên quan đến hàm lượng, bộ phận sử dụng, cách tiếp xúc và lượng đi vào cơ thể.
Một chất có thể được khai thác để làm sạch đồ dùng nhưng không phù hợp để uống hoặc ăn. Điều này không có gì mâu thuẫn về mặt khoa học. Tương tự, không thể chỉ dựa vào nguồn gốc tự nhiên để kết luận một sản phẩm hoàn toàn lành tính.
Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh, giá trị của bồ hòn không chỉ dừng lại ở kinh nghiệm sử dụng truyền thống.
Năm 2010, một nghiên cứu công bố trên tạp chí Food and Drug Analysis đã khảo sát đặc tính tạo bọt và khả năng tẩy rửa của saponin từ vỏ quả Sapindus mukorossi.
Kết quả cho thấy dịch chiết có khả năng làm giảm sức căng bề mặt của nước, tạo bọt và thể hiện hoạt tính làm sạch. Đây là cơ sở khoa học giải thích vì sao quả bồ hòn được sử dụng làm chất giặt rửa tự nhiên.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 với sự tham gia của các nhà khoa học Việt Nam tiếp tục đánh giá quy trình chiết xuất saponin từ vỏ quả bồ hòn để ứng dụng làm chất tẩy rửa sinh học.
"Các kết quả này cho thấy bồ hòn có tiềm năng cung cấp nguyên liệu cho ngành sản phẩm làm sạch, mỹ phẩm và hóa học xanh. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa nghiên cứu dịch chiết được kiểm soát về thành phần, nồng độ với việc tự ý sử dụng quả tươi hoặc nước sắc đậm đặc", Tiến sĩ Phương nhấn mạnh.