TP HCM vừa ghi nhận ba học sinh Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, mắc não mô cầu nhóm B, trong đó một nam sinh 12 tuổi tử vong. Hai học sinh còn lại, đều là nữ, đang được điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới, sức khỏe tạm ổn định.
Theo BS.CK1 Đinh Văn Thới, Phó trưởng Phòng khám đa khoa, Viện Pasteur TP HCM, bệnh do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể diễn tiến nhanh từ những biểu hiện ban đầu không đặc hiệu như sốt, mệt mỏi đến tình trạng nguy kịch.
Khuẩn này cư trú ở vùng hầu họng khoảng 10-20% dân số, chủ yếu là thanh thiếu niên và người trẻ, thường không gây triệu chứng. Trong một số ít trường hợp, nhất là ở người có nguy cơ như trẻ nhỏ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc người có niêm mạc hô hấp tổn thương do nhiễm siêu vi, khói thuốc lá, vi khuẩn vượt qua hàng rào niêm mạc hô hấp, xâm nhập vào máu và gây nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn hoặc theo máu đến não gây viêm màng não. Bệnh có thể diễn tiến rất nhanh, nguy cơ tử vong cao ngay cả khi được điều trị tích cực.
Vi khuẩn não mô cầu được chia thành 12 nhóm huyết thanh dựa trên cấu trúc vỏ bao. Trong đó, các nhóm A, B, C, W, Y và X gây phần lớn ca bệnh xâm lấn ở người. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mỗi năm thế giới ghi nhận ít nhất 1,2 triệu ca mắc và 150.000 ca tử vong do não mô cầu.
Tại Việt Nam, bệnh xuất hiện rải rác ở nhiều địa phương. Từ đầu năm 2026, các trường hợp mắc bệnh được ghi nhận tại Hà Nội, Hà Tĩnh, Lào Cai, Lâm Đồng, Phú Quốc... Các nhóm huyết thanh A, B, C, W và Y đều đã lưu hành tại Việt Nam, trong đó B, C và W được ghi nhận đáng chú ý trong những năm gần đây.
Bệnh não mô cầu lây lan thế nào?
Bệnh lây từ người sang người qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần, như sống chung, hôn hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết của người mang vi khuẩn. Việc dùng chung đồ uống, vật dụng có thể dính nước bọt cũng có thể làm tăng nguy cơ lây truyền.
Vi khuẩn chỉ tồn tại được vài phút bên ngoài cơ thể nên bệnh không lây lan qua môi trường theo cách tương tự cúm hay cảm lạnh thông thường. Tuy nhiên, sau khi xâm nhập cơ thể, bệnh có thể diễn tiến nhanh. Thời gian ủ bệnh trung bình khoảng 3-4 ngày, dao động từ một đến 10 ngày; thể tối cấp có thể gây nguy kịch hoặc tử vong trong vòng 24 giờ.
Dấu hiệu dễ bị bỏ qua
Não mô cầu xâm lấn có thể gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc cả hai. Khi viêm màng não, người bệnh thường đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn, sợ ánh sáng, lừ đừ, lú lẫn; trường hợp nặng có thể co giật. Trẻ nhỏ đôi khi không có dấu hiệu điển hình mà chỉ sốt, quấy khóc, bú kém hoặc li bì.
Nếu vi khuẩn xâm nhập vào máu, người bệnh có thể sốt cao, rét run, mệt lả và xuất hiện ban xuất huyết. Tình trạng này có thể nhanh chóng chuyển thành sốc nhiễm khuẩn, rối loạn đông máu và suy đa cơ quan. Những mảng xuất huyết màu đỏ sẫm, tím hoặc đen, có vùng hoại tử ở giữa là dấu hiệu đặc biệt đáng lo ngại.
Ngoài viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết, vi khuẩn còn có thể gây viêm phổi, viêm khớp hoặc viêm niệu đạo, nhưng ít gặp hơn.
Theo bác sĩ Thới, bệnh có thể gây hậu quả nghiêm trọng ở bất kỳ nhóm huyết thanh nào. Khoảng một trong bảy người mắc bệnh có thể tử vong dù được điều trị; trong số những người sống sót, khoảng một phần năm gặp di chứng như mất thính lực, tổn thương não hoặc phải cắt cụt chi.
Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt trẻ dưới một tuổi, thanh thiếu niên và người cao tuổi cần được chú ý. Nguy cơ cũng cao hơn ở người suy giảm miễn dịch, không có hoặc suy giảm chức năng lách, thiếu hụt bổ thể, nhiễm HIV và người sống trong môi trường tập thể đông đúc như ký túc xá, doanh trại quân đội. Nhiễm siêu vi hô hấp gần đây, đặc biệt là cúm, hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá cũng có thể làm tăng nguy cơ.
Khi có dấu hiệu nghi ngờ như sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, li bì, tay chân lạnh hoặc ban xuất huyết, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ triệu chứng xuất hiện đầy đủ. Người tiếp xúc gần với bệnh nhân cũng cần sớm liên hệ nhân viên y tế để được đánh giá và chỉ định kháng sinh dự phòng nếu cần, không tự ý dùng thuốc.
Bác sĩ tư vấn tiêm chủng vaccine tại Viện Pasteur TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần
Tiêm vaccine để chủ động phòng bệnh
Theo bác sĩ Lê Thị Giao Thi, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, hiện có các loại vaccine phòng não mô cầu nhóm B, phối hợp nhóm B và C, hoặc bốn nhóm A, C, W, Y. Mỗi loại có phạm vi bảo vệ riêng, do đó tiêm một loại không đồng nghĩa được bảo vệ trước tất cả nhóm huyết thanh. Bác sĩ sẽ căn cứ độ tuổi, tiền sử tiêm chủng, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm để tư vấn loại vaccine, số mũi và lịch tiêm phù hợp.
Một số vaccine có thể dùng cho trẻ từ những tháng đầu đời, trong khi các loại khác có giới hạn độ tuổi khác nhau. Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người có nguy cơ cao nên được tư vấn tiêm chủng phù hợp, không đợi đến khi xuất hiện ca bệnh trong cộng đồng mới tìm hiểu.
Phản ứng sau tiêm thường nhẹ và tự hết sau vài ngày, phổ biến là đau hoặc đỏ tại chỗ tiêm, sốt, mệt mỏi, đau đầu hoặc đau cơ. Phản ứng nặng hiếm gặp. Vaccine không chứa vi khuẩn não mô cầu sống nên không thể gây bệnh não mô cầu.
Theo bác sĩ Thới, đáp ứng miễn dịch sau tiêm được đánh giá thông qua nồng độ kháng thể có khả năng tiêu diệt vi khuẩn. Với vaccine não mô cầu ACWY, tỷ lệ người đạt ngưỡng kháng thể bảo vệ được báo cáo ở mức 85-100% với người dưới 55 tuổi và 77,4-91,7% ở người từ 56 tuổi trở lên, tùy nhóm huyết thanh. Với vaccine não mô cầu B, tỷ lệ này dao động 50-100%, tùy loại vaccine. Đây là các chỉ số về đáp ứng kháng thể, không đồng nghĩa với tỷ lệ phòng bệnh thực tế.
Bên cạnh tiêm chủng, người dân nên giữ không gian sinh hoạt thông thoáng, hạn chế tiếp xúc gần với người mắc bệnh và không dùng chung vật dụng có thể dính nước bọt. Người tiếp xúc gần với bệnh nhân cần được nhân viên y tế đánh giá để cân nhắc kháng sinh dự phòng, ngay cả khi đã tiêm vaccine. Nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo, đi khám kịp thời và tiêm vaccine phù hợp là những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nghiêm trọng do não mô cầu.
Lê Phương