Vẻ đẹp của âm thanh
Phụ trách phần hậu kỳ cho phim, sau mười mấy năm ngồi trong phòng dựng tìm kiếm, sàng lọc, kết hợp âm thanh từ nhiều nguồn, Khoa nhận ra Việt Nam vẫn còn thiếu kho dữ liệu quan trọng này. Nếu chỉ sử dụng các nguồn âm thanh quốc tế, chất lượng vẫn bảo đảm, thế nhưng yếu tố văn hóa, nét đặc trưng của đời sống khó có thể diễn tả rõ nét. Cuối năm 2024, khi đang chơi cùng đám trẻ trong xóm, Khoa và Thủy bị cuốn hút bởi âm thanh thú vị hòa trộn từ tiếng nói cười, cãi nhau, tranh giành bóng, đùa giỡn... Chạy ào lên nhà lấy máy, đôi bạn cẩn trọng thu những tệp đầu tiên cho dự án mang tên “Thư viện âm thanh Việt Nam - Vietnam sound library”. Mấy ngày sau, họ cứ nghe đi nghe lại chuỗi âm thanh đó, cùng lên kế hoạch cho hành trình tiếp theo.
Chọn góp nhặt thanh âm giữa muôn vàn tiếng động quanh mình, Khoa và Thủy chưa bao giờ cố tình sắp đặt bối cảnh mà chỉ rong ruổi khắp phố phường rồi lặng lẽ lắng nghe. Đôi bạn trẻ thường tiếp cận người lạ bằng câu hỏi “Âm thanh gì ý nghĩa nhất với cô chú, anh chị?” như một cách gợi lại ký ức trước khi mời mọi người cùng chung tay xây dựng dự án. Ngoài bộ thiết bị chuyên nghiệp luôn nằm gọn trong ba-lô, Khoa thủ sẵn thêm chiếc máy ghi âm nhỏ, khi cần là tác nghiệp. Bước vào một không gian, việc đôi bạn làm bao giờ cũng là lắng nghe thật kỹ, dành thời gian phán đoán xem âm thanh nào cần xuất hiện trước khi bật thu.
Muốn có đủ âm thanh đặc trưng cho một clip dài hai, ba phút không hề đơn giản, họ phải đi nhiều nơi, nghe ngóng, khai thác thật kỹ. Cần có âm thanh quán cà-phê thì phải ghé hàng chục điểm, ngồi chắt lọc rồi chọn ra những chất liệu riêng để ai nghe cũng hình dung ra đó là quán cà-phê chứ không phải quán cơm hay tiệm bánh. “Có lần, chúng tôi lên kế hoạch đi thu âm thanh các cụ già tập thể dục buổi sáng. Khi ở nhà, những âm thanh kỳ vọng vang lên trong đầu rất thân thương như “1… 2… 3… 4… 5… 6… 7… 8…”, tiếng hô động tác, tiếng nói cười, tiếng tay chân cử động, tiếng giày. Vậy mà lúc tới nơi, mọi thứ đâu như tưởng tượng. Toàn tiếng xe, tiếng loa đùng đùng, mọi kế hoạch coi như phá sản. Lại phải đi, tìm, ghi âm để chọn ra chất liệu khác. Công việc này dạy chúng tôi cách lắng nghe, thích nghi và nhẫn nại”, Khoa chia sẻ.
Ban đầu, điều khiến Khoa hào hứng triển khai dự án là chủ động xây dựng nguồn dữ liệu thuần Việt phục vụ cho phim ảnh. Thủy lại muốn thư viện âm thanh này có thể tạo nên những giá trị bền vững hơn. Họ quyết định tập trung khai thác câu chuyện văn hóa bằng âm thanh để không chỉ phim ảnh mà nhiều lĩnh vực khác cũng có thể khai thác tài nguyên do trang web Vietnamsoundlibrary.com tạo ra. Thời điểm nhấn nút chia sẻ trên không gian mạng, đôi bạn chỉ nghĩ đơn giản rằng, bán sản phẩm họ sẽ có tiền nhưng nếu lan tỏa thì sẽ có thêm nhiều người dùng, đặc biệt là những cá nhân yêu nghệ thuật nhưng chưa đủ điều kiện tiếp cận. Càng nhiều người dùng thì âm thanh càng trở nên có ích thay vì cứ nằm im trong ổ cứng. Đi thu cực vậy mà chỉ để cho bản thân sử dụng, họ thấy hoang phí.
Thế nhưng, sản phẩm cứ ra đều đặn nhưng chẳng ai biết đến, mấy tháng trôi qua, thư viện âm thanh vẫn vô hình dù miễn phí. Các tệp âm thanh thành phẩm tăng lên cùng thắc mắc “Làm sao để nhiều người biết đến kho dữ liệu này?”. Rồi cơ duyên tới. Khoa kể: “Ngày nọ, thấy một trang làm phim có tiếng trên mạng đang chia sẻ link âm thanh nước ngoài để mọi người cùng khai thác, tôi nhắn tin riêng tâm sự rằng mình sở hữu một thư viện như vậy, của Việt Nam. Thế là trang chia sẻ thông tin và bắt đầu nhiều người biết đến. Sau cả năm miệt mài, khi nhìn thấy những lượt tải đầu tiên, tôi và Thủy có thêm động lực bước tiếp. Mất hơn một năm để có được 1.000 lượt tải đầu tiên, tháng vừa rồi, chúng tôi đạt 1.000 lượt tải. Hiện tại, thư viện cho gần 800 clip âm thanh với hơn 7.000 lượt tải”.
Chờ những hành trình mới
Với mỗi clip hiệu ứng âm thanh được đăng tải trên trang web, bên cạnh tệp ghi âm được biên tập theo chuẩn, đôi bạn còn tích hợp thông tin mô tả về địa danh, thời điểm, không gian thu âm cùng những ghi chú ngắn gọn về đặc trưng văn hóa giúp người dùng chọn đúng thứ mình cần cho từng mục đích trải nghiệm. Khoa nói, món quà lớn nhất dự án dành tặng anh chính là những chuyến đi bất ngờ, bao cuộc gặp gỡ không hẹn trước để thu về rất nhiều kỷ niệm đáng nhớ. Mười mấy năm ngồi trong phòng thu, giờ anh được lang thang, được nghe, được hỏi, được học lại về cuộc sống qua phương diện âm thanh.
Công việc đặc biệt này đưa Khoa và Thủy đến với những bối cảnh, không gian mà trước đây chưa bao giờ họ nghĩ sẽ khai thác được chất liệu gì ở đó. Như tại một đám hiếu ở miền Tây Nam Bộ mà họ tìm đến cách đây không lâu. Hai người trẻ ngồi lặng im, lắng nghe toàn bộ âm thanh phát ra từ mọi hướng rồi cứ thế góp nhặt. Nếu ngại, không tới, có lẽ kho âm thanh đời sống của họ sẽ khuyết đi một mảnh ghép đặc thù. Đề tài được mở rộng từ chuyện kể của các bác, các chú trong ban kèn trống, từ khách ghé viếng và cả những tình huống bất ngờ. Nhờ không ngại khó mà đến thời điểm hiện tại thư viện âm thanh của Khoa và Thủy khá đa dạng chủ đề gắn liền với con người, đời sống, văn hóa tại miền nam.
Thủy nói, thử thách lớn nhất là tiếp cận và thuyết phục người lạ cho phép mình ghi âm câu chuyện của họ để chia sẻ với cộng đồng. Do đó, từ cách đặt vấn đề, tác nghiệp đến góc khai thác phải thật khéo léo, biết điểm dừng. Những ngày cùng Khoa thực hiện album âm thanh đầu tiên mang tên “Chợ”, Thủy len lỏi khắp nơi, làm bạn với nhiều tiểu thương, học được rất nhiều điều hay. Đi sâu vào khai thác chất liệu, cô gái trẻ nhận ra, chẳng phải chợ nào cũng giống nhau, mỗi nơi đều có màu sắc, vẻ đẹp riêng, nếu đủ tinh tế sẽ cảm nhận thật rõ. Hay như khi làm đề tài “Tiếng rao”, suốt nhiều ngày lân la tại các xe hàng rong, cô hiểu đằng sau những điều tưởng chừng đơn giản như tiếng nhấp kéo của chú bán gỏi đu đủ, tiếng rung chuông của bác bán kem tuổi thơ là bao điều gửi gắm. Càng đi, họ càng tích lũy được nhiều kiến thức mới và muốn làm thêm điều gì đó thú vị cho dự án này.
“Tôi ở nước ngoài, khi nghe những âm thanh này thì cảm thấy nhớ quê…”. Hôm trước, đọc lời cảm ơn từ người lạ trên trang Thư viện âm thanh Việt Nam, Khoa quay sang nhìn Thủy, mỉm cười. Cả hai cảm thấy hạnh phúc vì những điều họ chăm chút đang được nâng niu, trân trọng đúng nghĩa. Lời tri ân, chia sẻ, tâm tư của người lạ xuất hiện ngày càng nhiều giúp họ tin rằng, âm thanh là món quà cảm xúc, càng lan xa càng đưa mọi người đến gần với nhau. “Chẳng đặt mục tiêu nào to tát, điều chúng tôi muốn làm là cố gắng lưu trữ thật nhiều nét văn hóa còn sót lại trong đời sống bằng chất liệu âm thanh. Trước khi đi thu, cả hai sẽ chọn địa điểm khả thi nhất, tìm hiểu thông tin qua sách vở, trên mạng, lên ý tưởng, hỏi thăm, chọn lọc. Khi tác nghiệp, chúng tôi luôn cố gắng tìm những âm thanh đáng nhớ, thân thương với người dân ở đó. Thế nhưng, công việc này rất lạ, có những âm thanh được phát hiện ngẫu nhiên như một món quà”, Thủy vui vẻ cho hay.
Không thụ động đợi những lượt tải từ người dùng trên mạng, thời gian qua, Khoa và Thủy đã kết nối với nhiều tổ chức văn hóa, giáo dục tại Việt Nam để chia sẻ kho dữ liệu do mình kỳ công thực hiện. Họ muốn có thêm nhiều bạn trẻ trong xã hội hiện đại thật sự lắng nghe những thanh âm gần gũi từ đời sống, điều mà có khi vài chục năm nữa sẽ hóa thành ký ức. Những khu chung cư cũ, những gánh hàng rong, những khu chợ truyền thống hay các làng nghề đang dần mai một đã và đang được lưu giữ theo một cách rất riêng. Đôi bạn mong có thêm nhiều chuyến đi dài để lắng nghe, góp nhặt thật nhiều âm thanh đặc trưng vùng miền cho các bộ sưu tập, bởi theo họ, đã là văn hóa, càng nhiều góc khai thác sẽ càng giá trị.
“Công việc tạo cơ hội để chúng tôi lắng nghe cuộc sống và nhận ra nhiều điều chung quanh vốn dĩ rất tuyệt vời nhưng do bận tâm nhiều thứ nên đã vô tình lướt qua. Khi thu, chúng tôi đóng tất cả giác quan lại, chỉ tập trung lắng nghe, vì vậy, mọi thứ trở nên sinh động hơn. Từ ngày làm thư viện, tôi có thêm sở thích vào phòng, bật máy, đeo tai nghe và đắm chìm trong những âm thanh giàu cảm xúc do chính mình thu thập từ cuộc sống. Hôm nào tự dưng nhớ một địa điểm mà mình từng ghé thăm, tôi lại bật một tệp âm thanh, nghe rồi tưởng tượng mình đang ở đó”, Trần Đăng Khoa trải lòng.
Bài và ảnh: DUNG TRẦN