1. Trong lịch sử Đại Việt thế kỷ XVII, Phố Hiến cùng Thăng Long đóng vai trò như hai mắt xích kinh tế - ngoại giao then chốt bên dòng sông Hồng. TS Phạm Văn Tuấn, Viện Nghiên cứu Hán Nôm nhấn mạnh, Phố Hiến là điểm kết nối trực tiếp giữa chính quyền vua Lê - chúa Trịnh với mạng lưới thương mại quốc tế. Mọi tàu thuyền từ các Công ty Đông Ấn Hà Lan, Anh hay thương nhân Nhật Bản, Trung Hoa muốn lên Thăng Long đều vượt dòng sông Hồng qua cửa ngõ Phố Hiến.
TS Chu Xuân Giao, Viện Nghiên cứu Văn hóa nêu, Phố Hiến là minh chứng sinh động cho sự năng động của nền kinh tế thương nghiệp, cùng với quá trình giao lưu quốc tế của vùng châu thổ Bắc Bộ. PGS, TS Đặng Thị Phương Anh, Viện Chính sách, Đổi mới và Khoa học liên ngành, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội từ kinh nghiệm quốc tế, chỉ ra các quốc gia lân cận như Thái Lan, Trung Quốc, Hàn Quốc hay Nhật Bản đang làm rất tốt việc khôi phục các cổ trấn, đô thị cổ hay cảng thị cũ. Qua đó, những mô hình này phục vụ hiệu quả cho sự phát triển kinh tế, du lịch.
2. Song các chuyên gia đều chung một nỗi trăn trở lớn, không chỉ ở kỹ thuật xây dựng, mà ở nguy cơ thương mại hóa quá mức. Điều này dễ làm dập tắt hồn cốt di sản gốc, vô tình biến một thương cảng lịch sử thành không gian trình diễn mang tính gượng gạo. Theo TS Chu Xuân Giao, nếu di dời cư dân sinh sống lâu đời ra ngoài, rồi xây dựng nên những dãy nhà hoàn toàn mới, Phố Hiến sẽ mất đi thực thể cốt lõi cần bảo tồn. Cùng với sự di dời của con người, các di sản phi vật thể quý giá như nếp ăn, nếp ở, tri thức dân gian tích tụ qua hàng trăm năm cũng đứng trước nguy cơ bị xóa bỏ.
PGS, TS Đặng Thị Phương Anh nhấn mạnh nguyên tắc phân chia các lớp bảo tồn. Theo đó, phải bóc tách rõ đâu là di sản gốc từ khai quật khảo cổ dưới lòng đất, và đâu là di sản đã thích ứng qua chiều dài lịch sử như đền Mẫu, chùa Chuông... Mọi công trình mới chỉ nên đóng vai trò bổ sung, hài hòa và tuyệt đối không được xâm phạm, đè lên di sản cổ.
PGS, TS Đặng Thị Phương Anh cũng lo ngại về sự lấn át của các mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn. Khi một dự án bắt tay vào phục dựng một cách vội vã, mà thiếu đi sự tích lũy về dữ liệu lịch sử hay khảo cổ học, sẽ lập tức đè bẹp các giá trị di sản. Đáng lo ngại hơn, khi du khách chi trả tiền để trải nghiệm, nhưng nhận ra nơi đây xuất phát từ lợi nhuận kinh doanh nhiều hơn là bảo tồn giá trị di sản, sức hấp dẫn của điểm đến sẽ giảm sút.
3. Để tái tạo không gian Phố Hiến đúng tầm, TS Phạm Văn Tuấn kiến nghị, từng chi tiết từ hoa văn, kiến trúc đều cần phải nghiên cứu, khôi phục dựa trên hệ thống văn hiến và nguồn tư liệu lịch sử chuẩn xác. Do đó, sự đồng hành của một hội đồng chuyên gia sâu về lịch sử và di sản để tư vấn, giám sát đội ngũ kiến trúc sư là điều bắt buộc, tránh kịch bản thi công thiếu chiều sâu lịch sử.
TS Chu Xuân Giao nhắc lại bài học thành công của Hội An từ cuối những năm 1980. Chính quyền địa phương đã dành khoảng 10 năm chỉ để nghiên cứu tỉ mỉ từng di tích, nhà cổ, khai quật khảo cổ và làm hồ sơ khoa học trước khi đầu tư khai thác. Trong suốt khoảng thời gian đó, di sản được giữ nguyên trạng, người dân địa phương được tham gia trực tiếp vào quá trình quy hoạch, giúp họ ý thức rõ giá trị của vùng đất mình đang sống.
Để tạo nên sức hấp dẫn bền vững cho du lịch Phố Hiến, bài toán cốt lõi nằm ở sinh kế của người dân địa phương. PGS, TS Đặng Thị Phương Anh kiến nghị, sản phẩm du lịch phải gắn liền với các trải nghiệm văn hóa, ẩm thực, phong tục tập quán và các nghề truyền thống có khả năng tạo ra thu nhập thực tế. Đối với những nghề truyền thống từng xuất hiện ở Phố Hiến đến nay đã mai một, thì tri thức dân gian về chế biến nhãn lồng hay các nghề thủ công vùng Hưng Yên có thể cân nhắc để đưa vào khai thác thành các sản phẩm du lịch sinh thái và trải nghiệm thực tế. Chỉ khi di sản mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp cho người dân, họ mới chủ động gìn giữ và trở thành “diễn viên” thổi hồn vào không gian phố cổ.
Cuối cùng, đối với mô hình vận hành, PGS, TS Đặng Thị Phương Anh nhấn mạnh, vai trò điều phối của chính quyền giữa bốn bên: Chính quyền - doanh nghiệp - nhà khoa học - cộng đồng. Sự tham gia của các doanh nghiệp lớn là cần thiết để cung cấp nguồn lực đầu tư. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải tôn trọng tối đa các đánh giá chuyên môn của giới khoa học và đặt quyền lợi của cư dân bản địa lên hàng đầu.
NGUYỄN PHÚC (Ghi)