Đây là vấn đề được các chuyên gia tập trung thảo luận tại Hội thảo khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, tổ chức ngày 11/10 trong khuôn khổ Lễ hội Katê 2026 tại Khánh Hòa.
Nhận diện sức sống thực chất của di sản
Theo số liệu được Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang, Trường đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh và cộng sự công bố, số người thực hành nghề gốm tại Bàu Trúc giảm từ 455 người năm 2019 xuống còn 360 người năm 2024; chỉ còn sáu nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Những con số cho thấy nguy cơ đứt gãy truyền nghề vẫn hiện hữu, dù nhiều chương trình bảo tồn đã được triển khai.
Sức sống của gốm Chăm gắn với kinh nghiệm chọn đất, tạo hình, nung gốm, cùng mối quan hệ giữa người thợ với gia đình và cộng đồng. Vì vậy, mục tiêu đưa di sản ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp phải được đặt trên nền tảng có thế hệ kế cận, nguồn nguyên liệu, thị trường. Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng, hiệu quả bảo tồn cần được đánh giá từ khả năng duy trì tri thức, kỹ năng và hoạt động thực hành nghề, thay vì chỉ căn cứ số lớp truyền dạy, danh hiệu, lễ hội hay công trình được đầu tư. Việc tái tạo hình dáng một sản phẩm truyền thống chưa đủ chứng minh những tri thức làm nghề đã được tiếp nối.
Bảo tồn gắn với sinh kế của người làm gốm
Cùng với gìn giữ kỹ thuật truyền thống, sản phẩm gốm cần được nâng cao giá trị mỹ thuật và công năng. Sự hợp tác giữa nghệ nhân với họa sĩ, nhà thiết kế có thể mở ra những dòng sản phẩm giàu bản sắc nhưng vẫn đáp ứng nhu cầu thị trường. Đối với du lịch cộng đồng, điều quan trọng là tăng giá trị trải nghiệm và phần thu nhập trở lại với nghệ nhân, hộ sản xuất. Khi ấy, giá trị của làng nghề được tạo ra từ cả quá trình thực hành và trao truyền di sản.
Tiến sĩ Phạm Cao Quý, Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) nhấn mạnh yêu cầu phục hồi sức sống nghề gốm thông qua bảo đảm nguyên liệu, truyền dạy liên thế hệ, sinh kế... Du lịch, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số cần hỗ trợ hoạt động thực hành nghề, tránh làm mai một bản sắc trong quá trình thương mại hóa. Một hướng đi được đề xuất là xây dựng hệ thống dữ liệu liên vùng về gốm Chăm, kết nối hiện vật tại bảo tàng, bộ sưu tập với tri thức của nghệ nhân đang thực hành. Việc số hóa cần ghi nhận cả nguyên liệu, thao tác tạo hình, kỹ thuật nung, hoa văn và câu chuyện văn hóa của từng sản phẩm.
Đưa gốm Chăm ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp không đơn thuần là thay đổi vị trí trong danh sách của UNESCO. Sức sống của di sản cần được ghi nhận và chứng minh từ chính cộng đồng đang gìn giữ nó.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Quốc Anh, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận (cũ), đề xuất bảo tồn gốm Bàu Trúc theo mô hình “bảo tàng sống”, gắn gìn giữ nghề với đời sống cộng đồng. Trước thực trạng nghệ nhân ngày càng ít, nguồn đất sét khan hiếm, thị trường tiêu thụ hạn chế và hiệu quả du lịch chưa tương xứng, ông nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ vùng nguyên liệu, không gian sản xuất và khu vực nung gốm ngoài trời để duy trì kỹ thuật truyền thống đặc trưng.
Bảo Ngân