Nhìn bảng kê viện phí điều trị ung thư phổi của bố, anh Kiệt, 40 tuổi, ở Hà Nội, nhẩm tính khoản tiết kiệm của hai vợ chồng chỉ còn đủ cho vài đợt hóa trị. Khi bác sĩ báo có loại thuốc mới được kỳ vọng hiệu quả hơn, nhưng chi phí cao và bảo hiểm không chi trả toàn bộ, anh lại ngồi lặng. Cơ hội cho bố có thể mở thêm, nhưng gánh nặng thì khó cáng đáng.
Là con một, Kiệt không có ai chia sẻ trách nhiệm. Chiếc ôtô mua sau nhiều năm tích góp là tài sản đầu tiên anh bán, tiền chuyển thẳng vào tài khoản bệnh viện. Sau đó đến vàng cưới, sổ tiết kiệm, rồi những món đồ giá trị còn lại trong nhà. Mỗi lần bán một thứ, anh tự nhủ chỉ cần bố có thêm một đợt điều trị, mọi chuyện vẫn còn hy vọng.
Bác sĩ tư vấn điều trị cho một bệnh nhân ung thư phổi. Ảnh: Thúy Quỳnh
Có lần, trước ngày đưa bố nhập viện, anh mở tài khoản thấy số dư vừa đủ đóng viện phí, cũng là khoản vợ chồng dành đóng học phí cho con. Anh chuyển tiền vào viện rồi gọi về nhà, nói chuyện học "tính sau". Suốt nhiều tháng, anh vừa đi làm, vừa túc trực bệnh viện, vừa cố giữ cho gia đình riêng không đổ vỡ.
"Có những đêm từ bệnh viện về, tôi không ngủ được: nếu bán hết những gì mình có, các con sẽ sống bằng gì? Nhưng nếu dừng lại, tôi sợ mình bỏ cuộc quá sớm, sợ bị nói bất hiếu", Kiệt nói với bác sĩ Nguyễn Việt Anh, khoa Ung bướu Xạ trị, Bệnh viện Đa khoa Việt Đức, người từng công tác nhiều năm tại Bệnh viện K.
Kiệt không phải trường hợp cá biệt. Một nghiên cứu trên 634 bệnh nhân tại hai bệnh viện chuyên khoa ung thư ở Việt Nam, công bố năm 2024 trên Journal of Preventive Medicine and Public Health, cho thấy 91,8% gia đình gặp "thảm họa tài chính" vì chi phí điều trị. Gần một nửa phải vay tiền người thân, bạn bè; hơn một phần ba rút tiền tiết kiệm hoặc quỹ hưu trí. Hơn 66% cắt giảm các khoản chi thiết yếu, nhiều người phải đổi cơ sở điều trị hoặc bác sĩ vì không kham nổi.
"Đằng sau mỗi ca bệnh vì thế thường là cả một gia đình cùng chịu tác động, từ kinh tế, sức khỏe tinh thần đến những kế hoạch dở dang cho tương lai", bác sĩ Việt Anh nói, thêm rằng con nhỏ vẫn phải đến trường, các khoản vay đến kỳ phải trả, trong khi người chăm bệnh dần rơi vào mất ngủ, kiệt sức, có người cảm thấy bất lực và tội lỗi. Xung đột càng gay gắt khi các thành viên không thống nhất được nên tiếp tục hay dừng một phương pháp tốn kém.
Y học ung thư tiến nhanh, liên tục mở thêm lựa chọn như thuốc miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp ADC, thuốc tương tự sinh học. Những phương pháp này giúp một số bệnh nhân kiểm soát bệnh lâu hơn, giảm nguy cơ tái phát hoặc kéo dài thời gian sống. Nhưng đi kèm là bài toán chi phí, khi nhiều thuốc chưa được bảo hiểm chi trả, buộc người bệnh tự thanh toán hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng.
Bà Nguyễn Thị Thu Hằng, Phó giám đốc Bảo hiểm xã hội TP HCM, cho biết một liệu trình một năm thuốc Trastuzumab (Herceptin) điều trị ung thư vú HER2 dương tính tốn khoảng 800-900 triệu đồng mỗi bệnh nhân, chưa kể xét nghiệm và theo dõi.
Thuốc miễn dịch Pembrolizumab (Keytruda) dùng cho nhiều loại ung thư có giá hơn 60 triệu đồng mỗi lọ; tùy phác đồ, tổng chi phí có thể vượt một tỷ đồng. Ngay cả một số thuốc đích đã vào danh mục bảo hiểm cũng chỉ được thanh toán một phần, người bệnh vẫn phải bù thêm 50-60 triệu đồng mỗi tháng.
Với mức lương công nhân, tài xế phổ biến 10-15 triệu đồng một tháng, một tỷ đồng tiền thuốc tương đương thu nhập gần 6-8 năm không ăn tiêu, hoặc bằng giá một căn hộ bình dân ở vùng ven.
Bác sĩ Việt Anh cho biết các thuốc mới mở ra cơ hội cho một nhóm bệnh nhân phù hợp, nhưng hiệu quả phụ thuộc loại ung thư, giai đoạn bệnh, đặc điểm sinh học khối u, thể trạng và đáp ứng của từng người. Có người kiểm soát bệnh trong thời gian dài, có người đáp ứng hạn chế hoặc không đáp ứng.
"Phương án này mang lại cơ hội gì, với xác suất và thời gian kỳ vọng ra sao, chi phí bao nhiêu, tác dụng phụ thế nào, và có phù hợp mục tiêu sống của người bệnh cùng khả năng của gia đình hay không?", ông nói.
Truyền thuốc cho bệnh nhân tại Bệnh viện Ung Bướu TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần
Theo ông, chi phí lớn hơn không đồng nghĩa hiệu quả cao hơn. Một quyết định hợp lý phải dựa trên bằng chứng, mục tiêu điều trị và hoàn cảnh cụ thể. "Có giai đoạn mục tiêu là kiểm soát bệnh lâu dài, nhưng cũng có lúc chuyển sang kiểm soát triệu chứng, giảm đau, giữ chất lượng sống. Chăm sóc giảm nhẹ không phải bỏ mặc người bệnh, mà là một phần của điều trị, nhất là khi lợi ích không còn tương xứng với độc tính, chi phí và gánh nặng nó gây ra", ông nói.
PGS.TS Vũ Anh Hải, Giám đốc Trung tâm Ung bướu Bệnh viện Quân y 103, cho biết một nguyên tắc trong điều trị ung thư là "đúng" quan trọng hơn "đắt". Các liệu pháp miễn dịch thường chỉ được xem xét khi phác đồ chuẩn thất bại. Chọn ngay con đường tốn kém nhất từ đầu, bệnh nhân có thể cạn tiền trước khi đi hết liệu trình.
"Bác sĩ luôn phải cân nhắc giải pháp tối ưu cho từng người. Không bao giờ là hết đường, bởi y học hiện đại có rất nhiều lựa chọn dự phòng", PGS Hải bày tỏ.
Vì vậy, trước khi chi một khoản lớn, gia đình cần có "bức tranh lợi ích" rõ ràng như tìm hiểu đồng thời bảo hiểm y tế, chương trình hỗ trợ thuốc, các phác đồ tương đương, thử nghiệm lâm sàng phù hợp và nguồn hỗ trợ xã hội, trước khi bán tài sản lớn. Khi phương pháp tiếp theo chỉ đem lại lợi ích rất thấp mà độc tính và chi phí rất cao, bác sĩ cần trao đổi thẳng thắn về chăm sóc giảm nhẹ. Người bệnh vẫn được điều trị, chỉ là mục tiêu thay đổi.
Sau cuộc trao đổi thẳng thắn với bác sĩ Việt Anh về việc bố chỉ có khoảng 15% cơ hội đáp ứng với loại thuốc miễn dịch đắt đỏ, Kiệt quyết định dừng ý định thế chấp sổ đỏ căn nhà đang ở.
Anh đưa bố về phác đồ duy trì chuẩn kết hợp chăm sóc giảm nhẹ, kiểm soát các cơn khó thở và dành thời gian ở cạnh ông nhiều hơn. Quyết định này của Kiệt nhận được sự đồng tình của cả đại gia đình.
"Tôi nhận ra điều bố cần nhất lúc này là không bị những cơn đau hành hạ và thấy con cháu bình yên, chứ không phải một gia đình tan nát vì gánh nợ tiền tỷ", Kiệt nói.
Thúy Quỳnh