Vasyl, xạ thủ tên lửa vác vai thuộc một tổ phòng không di động Ukraine làm nhiệm vụ bảo vệ thủ đô Kiev, không giấu được cảm giác lo lắng khi nhìn vào màn hình. Một máy bay không người lái (UAV) dòng Geran trang bị động cơ phản lực của Nga đang bay về phía vị trí quân nhân này, song độ cao lại nằm ngoài trần bắn của vũ khí trang bị cho khẩu đội.
"Dòng Shahed từng bay thấp hơn, chỉ khoảng 1.000-1.500 m so với mặt đất, và chúng tôi có thể đối phó. UAV phản lực giờ bay ở độ cao 4.500 m, thậm chí lên tới 7.000 m, ngoài khả năng đánh chặn của chúng tôi", Vasyl cho biết.
Binh sĩ Ukraine mang tên lửa phòng không vác vai tại tỉnh Mykolaiv hồi tháng 3. Ảnh: AFP
Thuật ngữ "Shahed" được Ukraine sử dụng để gọi chung mọi UAV tự sát tầm xa của Nga có thiết kế dựa trên mẫu Shahed-136 do Iran phát triển, dù các phiên bản Geran hiện đều được sản xuất tại Nga và sở hữu tính năng kỹ chiến thuật vượt trội so với nguyên bản.
Phiên bản Geran-1 và Geran-2 sử dụng động cơ piston cánh quạt, còn các biến thể Geran-3/4/5 trang bị động cơ tua-bin phản lực, trong đó mẫu Geran-5 mới nhất có thiết kế giống tên lửa hành trình hơn là dòng Shahed.
Sự xuất hiện của phương tiện bay không người lái (drone) đánh chặn Ukraine được cho là nguyên nhân khiến Nga phát triển các biến thể Geran dùng động cơ phản lực. Dù có tầm bay ngắn hơn so với phiên bản động cơ cánh quạt, chúng lại có tốc độ và độ cao hành trình vượt trội, cho phép vượt qua phần lớn tổ hợp phòng không tầm thấp Ukraine.
Các biến thể Geran-4/5 có giá đắt hơn so với Geran-2, song vẫn rẻ hơn đáng kể so với tên lửa hành trình chuyên biệt. Những phiên bản Geran mới còn được nâng cấp hệ thống dẫn đường, trang bị camera quang - điện tử và ảnh nhiệt, hệ thống chỉ thị mục tiêu tích hợp AI, ăng-ten định vị vệ tinh có khả năng kháng nhiễu và modem WiFi Mesh.
Serhii Beskrestnov, cố vấn của Tổng thống Ukraine về phát triển công nghệ quốc phòng, cho biết UAV Nga sẽ tự động tấn công sau khi người vận hành phát hiện và khóa mục tiêu bằng camera. Ông thêm rằng gần như toàn bộ UAV phản lực mà Nga dùng để tập kích Ukraine đều được trang bị camera như vậy.
Các biến thể UAV Geran-2, 3, 5 của Nga. Đồ họa: FT, H. I. Sutton
Nga bắt đầu triển khai rộng rãi UAV phản lực vào mùa hè này. Hàng trăm phi cơ đã vượt qua lưới phòng không Ukraine, lao xuống Kiev cùng nhiều thành phố khác trong những tuần gần đây.
Thủ tướng Ukraine Sergii Koretskyi cho biết Nga đã phóng 2.100 UAV mang động cơ phản lực và 136 tên lửa các loại nhằm vào nước này trong 3 tuần đầu của tháng 9. Tổng số UAV phản lực mà Nga triển khai trong tháng 8 là hơn 2.800 chiếc.
Chỉ có vài giây để phản ứng
Tổ phòng không 3 người của Vasyl chỉ có vài giây để phản ứng trước UAV phản lực, thay vì vài phút như với phi cơ không người lái dùng động cơ cánh quạt. Nga hiện cũng phóng UAV cả ngày lẫn đêm, thay vì chủ yếu vào ban đêm như trước.
"Họ muốn bào mòn lưới phòng không Ukraine. Chúng tôi mệt mỏi do phải liên tục trực chiến và hầu như không được ngủ", Vasyl nói.
Phát ngôn viên không quân Ukraine Yuri Ignat thừa nhận nước này hiện chỉ chặn được khoảng 60% UAV phản lực Nga, trong khi con số với các mẫu đời cũ là hơn 90%.
Phòng không tầm thấp không thể đối phó UAV phản lực Nga, buộc không quân Ukraine điều động tiêm kích với cường độ rất cao, trong đó một số phi công phải thực hiện động tác cơ động mạo hiểm để áp sát và dùng pháo bắn hạ mục tiêu.
Ukraine đã mất nhiều tiêm kích, trong đó có F-16 và MiG-29, trong nỗ lực đánh chặn UAV Nga.
Thế khó của phòng không Ukraine trước UAV phản lực Nga
Tiêm kích F-16 Ukraine bắn rơi UAV Nga bằng pháo trong video đăng ngày 23/9. Video: X/wartranslated
Mở rộng phạm vi tấn công
Trong những tháng gần đây, Nga liên tục tập kích các trụ cột của nền kinh tế Ukraine, trong đó có cảng biển, hệ thống đường sắt, ngành thép và trung tâm hậu cần, nhấn mạnh mục tiêu đều là những địa điểm tham gia sản xuất UAV, tên lửa hành trình hoặc phục vụ hoạt động của quân đội Ukraine.
Cường độ tập kích gia tăng đột biến sau khi Ukraine mở chiến dịch tấn công bằng UAV tầm xa nhằm vào các nhà máy lọc dầu và kho hàng thương mại của Nga, với kỳ vọng gây thiệt hại kinh tế và tạo sức ép để đối phương chấm dứt chiến sự.
Chiến dịch của Nga đã phá hủy hàng trăm nghìn m2 nhà kho và cơ sở thương mại tại Ukraine, cũng như lần đầu làm gián đoạn nguồn cung thực phẩm, thuốc men và các sản phẩm thiết yếu kể từ giai đoạn đầu xung đột.
Fedir Venislavsky, thành viên Ủy ban An ninh thuộc quốc hội Ukraine, cho rằng Nga áp dụng chiến thuật mới khi đà tiến trên chiến trường có phần chững lại. Ông khẳng định thay đổi này là điều "đã được dự báo trước", thêm rằng Ukraine đang nỗ lực nâng cao hiệu quả phòng không.
'Lấy độc trị độc'
Tình thế khó khăn của phòng không tầm thấp, cũng như cường độ hoạt động và thiệt hại với phi đội tiêm kích, buộc Ukraine tìm kiếm những phương pháp mới nhằm đối phó UAV phản lực Nga. Một trong số đó là "lấy độc trị độc", phát triển UAV đánh chặn dùng động cơ phản lực.
Tổng thống Volodymyr Zelensky cuối tuần trước công bố video lực lượng Ukraine sử dụng UAV phản lực có thiết kế cánh tam giác giống dòng Geran-2 để đánh chặn phi cơ có hình dáng tương tự mẫu Geran-5. Ông cho biết đây là phi cơ được thiết kế để chuyên đối phó UAV phản lực Nga.
Ukraine khoe UAV đánh chặn 'bản sao của Geran Nga'
UAV đánh chặn Ukraine tập kích phi cơ không người lái Nga trong video đăng ngày 19/9. Video: X/ZelenskyyUa
Giới chức Ukraine đã một số lần tuyên bố sử dụng thành công drone đánh chặn trong nhiệm vụ đối phó UAV phản lực Nga. Dù vậy, sẽ cần thêm thời gian và tiền bạc để sản xuất hàng loạt mẫu drone đánh chặn tốc độ cao, cũng như tìm kiếm các giải pháp tiềm năng.
Tổng thống Zelensky cho biết Ukraine đang thiếu hụt 27 tỷ USD ngân sách quốc phòng trong năm nay, trong bối cảnh chi phí chiến sự ngày càng gia tăng. Kiev đang đàm phán với các đối tác để tìm cách bù đắp khoản thiếu hụt này.
"Tôi tin chúng ta sẽ sớm giải quyết được vấn đề UAV phản lực. Tuy nhiên, cũng giống như mọi khía cạnh khác của hoạt động mua sắm vũ khí, tất cả đều phụ thuộc vào nguồn lực tài chính", ông Venislavsky cho hay.
Phạm Giang (Theo Reuters, Business Insider, Financial Times)