Vừa qua, Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực do Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam - Bộ Ngoại giao phối hợp UBND Thành phố Hà Nội và UBND tỉnh Ninh Bình tổ chức, thông qua Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực (Văn kiện Hà Nội).
Văn kiện này được đánh giá là đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy và phương pháp luận bảo tồn di sản, đưa tinh thần của Công ước 2003 (về di sản văn hóa phi vật thể) vào hệ thống Công ước 1972 (bảo vệ các di tích và di sản thiên nhiên). Đồng thời mở rộng cách hiểu về Tính xác thực: Di sản có thể có tính xác thực “không chỉ từ những gì nó là, mà còn từ những quan hệ tạo ra và duy trì giá trị”.
Trong tu bổ, phục hồi các di tích, tính xác thực yêu cầu phải xác định rõ những gì còn được tiếp nối, những gì đã thay đổi hoặc mất đi. Đoạn 11.1 Văn kiện Hà Nội nêu rõ hơn: “Phục hồi sau tổn thất không nên được thấu hiểu đơn thuần là khôi phục di sản về tình trạng vật lý trước khi xảy ra sự kiện. Phục hồi cũng cần hỗ trợ việc nối lại, duy trì liên tục và truyền bá việc sử dụng, thực hành, tri thức, chức năng, các mối quan hệ xã hội hoặc các kết nối giữa con người và địa điểm. Tính hợp pháp của việc tái thiết sau tổn thất luôn phụ thuộc vào tình huống cụ thể và vào sự thấu hiểu bối cảnh văn hóa và xã hội rộng lớn hơn”.
Mới đây, tại Hoàng thành Thăng Long đã khởi công phục dựng Điện Kính Thiên. Nhìn từ Văn kiện Hà Nội, có thể thấy những yêu cầu cần đáp ứng trong tương lai gần. Theo Văn kiện Hà Nội: Cần “Gắn kết vật thể với phi vật thể”. Công trình và cảnh quan (cần) lấy ý nghĩa từ thực hành văn hóa, còn thực hành văn hóa lại cần diễn ra trong không gian cụ thể. Mối liên hệ biện chứng này cần đặc biệt chú ý trong quá trình phục dựng Điện Kính Thiên.
Bên cạnh đó, cùng với kiến trúc Điện Kính Thiên đang được phục dựng, nội dung chứa trong “vỏ” công trình: Không gian và cảnh quan, những hiện vật gốc và những câu chuyện, những đường nét của nghi lễ cung đình và những chương trình trải nghiệm, những sản phẩm của công nghiệp văn hóa và những tri thức tăng thêm… cần được lấp đầy. Du khách đến Hoàng thành Thăng Long cần được tham quan - trải nghiệm trong một hệ sinh thái văn hóa mở. Theo đó, không chỉ chiêm ngưỡng tòa điện nguy nga mà cần được tìm hiểu hiện vật gốc, được nghe/xem những lớp câu chuyện cung đình, được trải nghiệm tương tác với nghi lễ và nhân vật… Đó mới là ý nghĩa đầy đủ của phục hồi di sản
ANH TRANG