Hai người cùng ngồi trong một khu vườn vào buổi tối, bị muỗi đốt với số lần gần như nhau. Sáng hôm sau, một người hầu như không cảm thấy khó chịu, trong khi người còn lại nổi nhiều nốt sưng lớn, ngứa dữ dội và kéo dài nhiều ngày.
Sự khác biệt này bắt nguồn từ tương tác giữa nước bọt muỗi và hệ miễn dịch của từng người. Khi đốt, muỗi đưa nước bọt vào da. Hệ miễn dịch nhận diện đây là chất lạ và giải phóng histamine, một chất tham gia phản ứng miễn dịch, gây các biểu hiện dị ứng như đỏ, sưng và ngứa.
Tuy nhiên, đây chỉ là một phần của quá trình. Nước bọt muỗi còn chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, tương tác với hệ miễn dịch theo những cơ chế phức tạp hơn các nhà khoa học từng nghĩ. Trong đó có các protein ngăn máu đông, duy trì dòng máu để muỗi hút thuận lợi. Những protein này đồng thời tác động đến phản ứng miễn dịch tại vị trí bị đốt. Chỉ trong vài phút, nước bọt muỗi có thể làm thay đổi môi trường miễn dịch tại chỗ.
Cụ thể, nước bọt hướng hệ miễn dịch đến một dạng đáp ứng gọi là Th2, thường liên quan đến phản ứng dị ứng hơn là chống nhiễm trùng. Các mạch máu gần vết đốt tạm thời tăng tính thấm, tạo điều kiện cho nhiều tế bào miễn dịch tập trung đến khu vực này.
Với một vết đốt thông thường, quá trình đó chủ yếu khiến da đỏ, sưng và ngứa hơn. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng sự thay đổi miễn dịch này cũng có thể giúp virus do muỗi mang theo dễ khởi phát nhiễm trùng tại da rồi lan ra cơ thể.
Vết muỗi đốt có thể gây ngứa dữ dội. Ảnh minh họa: Vecteezy
Một nghiên cứu di truyền quy mô lớn với hơn 84.000 người ghi nhận sự khác biệt rõ rệt trong phản ứng sau khi bị muỗi đốt. Người tham gia mô tả các biểu hiện từ nốt nhỏ, ít khó chịu đến những nốt sưng lớn. Ngay ở cùng một người, phản ứng cũng có thể thay đổi theo thời gian.
Trẻ em thường phản ứng mạnh hơn người lớn. Người tiếp xúc với loài muỗi chưa từng gặp cũng có thể có biểu hiện khác, bởi thành phần nước bọt thay đổi giữa các loài. Sự khác biệt này phần lớn liên quan đến lịch sử tiếp xúc.
Phản ứng thường mạnh nhất trong những lần đầu tiếp xúc với một loài muỗi, sau đó có xu hướng giảm khi tiếp xúc lặp lại và hệ miễn dịch dần thích nghi, tương tự quá trình hình thành khả năng dung nạp.
Yếu tố di truyền có thể góp phần tạo nên khác biệt. Những đặc điểm di truyền liên quan đến điều hòa miễn dịch có thể ảnh hưởng đến mức độ phản ứng của từng người. Tuy nhiên, nguyên nhân chủ yếu của tình trạng sưng ngứa nhiều là phản ứng quá mẫn mức độ nhẹ với nước bọt muỗi.
Một số ít người xuất hiện phản ứng tại chỗ quá mức, đôi khi được gọi là hội chứng Skeeter. Vùng sưng lan rộng vượt ra ngoài vị trí bị đốt, dễ bị nhầm với viêm mô tế bào do vi khuẩn, một dạng nhiễm trùng da gây đỏ và sưng.
Song, các nhà khoa học chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây quá mẫn. Hội chứng Skeeter được cho là liên quan đến đáp ứng miễn dịch mạnh bất thường với protein trong nước bọt muỗi, có sự tham gia của các kháng thể đặc hiệu với muỗi và những phản ứng viêm khác của hệ miễn dịch.
Lý do một số người có phản ứng quá mức cũng chưa được hiểu đầy đủ. Tuổi, lịch sử tiếp xúc với muỗi và mức độ nhạy cảm của từng người đều có thể góp phần. Dù vậy, phản ứng dị ứng nghiêm trọng do muỗi đốt rất hiếm gặp.
Theo các cơ quan y tế, người thường sưng ngứa nhiều khi bị muỗi đốt có thể chườm lạnh để giảm sưng. Thuốc kháng histamine đường uống và kem corticosteroid bôi ngoài da tác dụng nhẹ cũng có thể giúp giảm ngứa, viêm khi sử dụng sớm.
Mọi người cần tránh gãi ngứa vì có thể kéo dài phản ứng viêm, làm tổn thương da và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Người có vùng sưng lớn bất thường, đau tăng hoặc sốt nên đi khám.
Phòng muỗi đốt vẫn là biện pháp tốt nhất. Dùng sản phẩm xua muỗi, mặc quần áo che vùng da hở và ngủ màn tẩm hóa chất diệt côn trùng tại nơi lưu hành bệnh do muỗi truyền có thể giúp giảm nguy cơ bị đốt.
Bên cạnh đó, các nhà khoa học đang nghiên cứu vaccine nhắm vào chính nước bọt muỗi, bên cạnh các vaccine nhắm vào mầm bệnh mà muỗi mang theo. Trước mắt, thế giới đã có vaccine phòng bệnh sốt xuất huyết do muỗi. Loại thứ nhất là Dengvaxia, chỉ tiêm cho người đã từng mắc sốt xuất huyết, do nguy cơ tăng nặng ở người chưa nhiễm. Loại thứ hai là Qdenga, tiêm cho cả người đã mắc và chưa mắc, cần hai liều cách nhau ba tháng.
Văn Hà (Theo The Conversation)