Từ lời cầu xin nước trời
Trong tiếng Thái, “xỏ” nghĩa là xin, “nặm” là nước, “phạ” là trời. Xỏ Nặm Phạ có nghĩa là “xin nước trời”. Điểm độc đáo của Xỏ Nặm Phạ nằm ở tính cộng đồng. Nghi lễ không bó hẹp trong một gia đình hay dòng họ mà có sự tham gia của cả bản. Mỗi người góp một phần công việc, từ chuẩn bị lễ vật, hát đồng dao, đánh cồng chiêng đến tổ chức những sinh hoạt dân gian.
Từ sáng sớm, tiếng mõ, tiếng hát đồng dao đã vang lên khắp bản Khục Ính, xã Châu Lộc (Nghệ An). Những người phụ nữ Thái trong trang phục truyền thống nối nhau đi qua từng nếp nhà sàn, cất lời hát xin nước, xin lễ vật. Chủ nhà mang chậu nước ra trước hiên, dùng lá cây vẩy những giọt nước lên tàu lá cọ. Nghi thức giản dị ấy tượng trưng cho những cơn mưa trở về, tưới mát ruộng đồng, đem theo ước vọng về một mùa màng no đủ. Đó là một trong những hình ảnh đặc sắc tại lễ hội Xỏ Nặm Phạ (lễ hội Cầu mưa) vừa được phục dựng, sau thời gian dài vắng bóng trong sinh hoạt văn hóa của đồng bào Thái ở miền Tây Nghệ An.
Điểm độc đáo của lễ hội là nghi thức rước rồng, cúng thần. Năm mâm lễ được chuẩn bị để thờ Thần Rồng, Thần Đất, Thần Rừng, Thần Ruộng Nương và Thần Nước. Thầy mo đọc lời khấn, thực hiện nghi thức gieo quẻ, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Không gian trang nghiêm của phần lễ tiếp nối bằng tiếng cồng chiêng, nhịp khắc luống rộn ràng, những điệu múa xòe, nhảy sạp cùng các trò chơi ném còn, cà kheo, đẩy gậy, kéo co. Cuối nghi lễ, cây nêu được hạ xuống, rồng được tiễn về nước, khép lại bằng tục té nước cầu may.
Để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng
Nhìn lại quãng thời gian trước, do biến động của đời sống, Xỏ Nặm Phạ dần bị gián đoạn. Nhiều lời khấn, bài hát cổ, cách thức tổ chức nghi lễ chỉ còn được lưu giữ trong ký ức của những người cao tuổi. Sự mai một ấy đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn, trước khi lớp nghệ nhân am hiểu phong tục không còn đủ khả năng trao truyền. Ngày 10/7/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1647/QĐ-BVHTTDL, lựa chọn lễ hội Xỏ Nặm Phạ tại Châu Lộc để phục dựng trong kế hoạch bảo tồn lễ hội truyền thống tại Nghệ An, gắn với xây dựng sản phẩm phục vụ phát triển du lịch. Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam đã phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, chính quyền địa phương khảo sát, sưu tầm tư liệu, tham vấn nghệ nhân, thầy mo và những người am hiểu văn hóa Thái. Các nghệ nhân trực tiếp truyền dạy cho 80 học viên địa phương, từ lời hát, động tác diễn xướng đến trình tự nghi lễ và ý nghĩa của từng phong tục.
Việc phục dựng Xỏ Nặm Phạ còn mở ra khả năng hình thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng của vùng đất Châu Lộc. Không gian lễ hội có thể kết nối với những nếp nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực truyền thống, sản vật địa phương và các hoạt động trải nghiệm văn hóa Thái. Chính quyền xã Châu Lộc xác định sẽ tiếp tục sưu tầm, số hóa tư liệu, duy trì hoạt động truyền dạy, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia bảo tồn, đồng thời gắn lễ hội với bảo vệ nguồn nước, rừng đầu nguồn và phát triển du lịch cộng đồng có trách nhiệm.
Khiếu Minh