Thấy vợ chưa nhấc người, chồng cô gắt: "Giờ này không dậy thì con lấy gì ăn đi học". Mai thều thào nói mình mất ngủ trắng đêm, nhờ chồng chở con và mua đồ ăn sáng bên ngoài.
Người chồng nhíu mày: "Ai đi làm chẳng áp lực, mất ngủ. Tưởng mỗi mình cô mệt chắc?". Mai quay mặt vào tường, nước mắt ứa ra. Cô gượng dậy nấu bữa sáng trong cơn chóng mặt.
Ba tháng trước, bác sĩ chẩn đoán Mai mắc trầm cảm kèm rối loạn lo âu. Tác dụng phụ của đợt thuốc đầu khiến cô mơ màng, ban ngày rệu rã, đêm chập chờn 2-3 tiếng. Lúc cô xin nghỉ việc để chữa bệnh, chồng gạt phắt, lôi khoản nợ mua nhà và tiền học của hai con ra làm rào cản.
"Anh ấy không tin tôi có bệnh. Thấy vợ nằm bẹp, anh bảo tôi lười, kêu tôi suy nghĩ tiêu cực rồi tự đày đọa mình", Mai nói. Sau nhiều lần bị gạt đi, cô chọn câm lặng, tự chịu đựng những cơn hoảng loạn một mình.
Ảnh minh họa: Rainbow Hospitals
Tương tự, Linh, 15 tuổi, ở Hà Nội, nhận kết luận trầm cảm nhẹ hồi tháng 5, sau học kỳ hai lớp 9 sa sút bất thường. Cầm sổ khám bệnh của con, bố cô xé góc toa thuốc, ném lên bàn học: "Bệnh với tật cái gì, sướng quá hóa rồ. Mày lười học thì nhận, đừng bày trò chống đối".
Trong mắt bố mẹ, Linh thay đổi tâm tính từ đầu năm chuyển cấp. Nữ sinh từng nằm trong đội tuyển học sinh giỏi Văn bắt đầu bỏ bữa, nhốt mình trong phòng, điểm kiểm tra tụt từ 8 xuống dưới trung bình. Mỗi lần mẹ gõ cửa giục xuống ăn cơm, Linh chỉ nằm quay mặt vào tường, không trả lời.
Bố cô cho rằng con gái bước vào tuổi dậy thì nên học đòi thói nổi loạn, "thích ra vẻ bất cần để bố mẹ phải cung phụng". Một tối giữa tháng 9, thấy Linh ngồi trước bàn nhưng trang vở vẫn trắng tinh sau ba tiếng, ông giật phắt cuốn tập, quát: "Nuôi cho ăn học đến nơi đến chốn rồi giờ đổ đốn, cãi một câu là mắt trừng trừng. Định chống đối đến bao giờ?".
Linh ngước lên, định nói mình không thể nhớ nổi những gì vừa đọc, đầu đau nhức như có đá đè. Nhưng nhìn ánh mắt cau có của bố và cái thở dài ngao ngán của mẹ đứng tựa cửa, cô nuốt ngược lời vào trong. Linh cúi gằm mặt, hai bàn tay bấm chặt móng vào lòng bàn tay đến rướm máu.
Từ hôm đó, Linh câm lặng hoàn toàn.
Tình trạng của hai bệnh nhân trên không phải cá biệt. Thống kê của Bộ Y tế năm 2022 ghi nhận gần 15 triệu người Việt Nam, tương đương 14,9% dân số, mắc các chứng rối loạn tâm thần. Trong số này, trầm cảm và lo âu chiếm nhóm áp đảo từ 5-6%. Con số toàn cầu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chỉ ra cứ 8 người lại có một người mang tổn thương tâm lý. Mỗi năm có khoảng 850.000 người chết vì tự sát, trầm cảm là nguyên nhân hàng đầu.
"Dù vậy, rào cản lớn nhất ngăn người bệnh tìm kiếm y khoa không nằm ở chi phí hay phác đồ, mà xuất phát từ định kiến gia đình xem trầm cảm là biểu hiện của sự yếu đuối, thoái thác trách nhiệm", bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, nói.
"Cha mẹ nghĩ con mệt do học, mất ngủ vì điện thoại, không muốn đi học vì lười, thu mình vì tuổi mới lớn", bác sĩ Chung nói. Con kể ra thì nhận lại "có vậy mà đã kêu", hoặc "ngày trước bố mẹ còn khổ hơn nhiều".
Với người khỏe, đó là câu động viên. Với người đang mắc trầm cảm, theo bác sĩ Chung, nó dịch thành một thông điệp khác là không ai công nhận mình đang có vấn đề.
Thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, cho biết người mắc trầm cảm phải đối diện với sự suy kiệt về cả thể chất lẫn tinh thần. Khi năng lượng và động lực giảm mạnh, những sinh hoạt thường ngày cũng có thể vượt quá khả năng. Có người mất rất nhiều thời gian mới có thể rời khỏi giường, chăm sóc bản thân hoặc bắt đầu một công việc. Nhiều người luôn có cảm giác phải đề phòng, tâm trí liên tục nghĩ đến những tình huống xấu có thể xảy ra
Khi không đủ sức đáp ứng yêu cầu công việc, học tập hay thậm chí sinh hoạt cá nhân, người bệnh dễ bị hiểu lầm là lười biếng hay yếu đuối, thiếu trách nhiệm. Họ kêu than nhưng không được tin hoặc không dám than phiền, dần càng thu mình, áp lực tâm lý lại tiếp tục gia tăng.
Các chuyên gia cho rằng bên cạnh giải pháp cốt lõi là nâng cao hiểu biết của cộng đồng về sức khỏe tâm thần, sự chấp nhận của gia đình, người thân có ý nghĩa quan trọng. Người bệnh cần được lắng nghe thay vì phán xét, được khuyến khích tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn và được đồng hành trong quá trình điều trị.
Bác sĩ Nguyễn Viết Chung lưu ý nếu thấy người thân mất ngủ, kiệt sức, mất hết hứng thú liên tục từ 14 ngày trở lên là dấu hiệu bệnh lý, không còn là mệt mỏi nhất thời, cần đưa đi khám.
Gia đình nên thay đổi cách nói chuyện, bỏ ngay các câu phán xét như "cố lên", "ai chẳng áp lực", hay "lười thì nhận đi". Thay bằng ba lời công nhận: "Mệt lắm phải không?", "Để em/mẹ đưa đi khám", "Mọi người ở đây cùng con".
Tránh nhầm lẫn giữa chuyên gia tâm lý và bác sĩ tâm thần. Khi cơ thể suy kiệt hoặc xuất hiện hành vi tự hại, người bệnh phải đến chuyên khoa tâm thần tại các bệnh viện tuyến tỉnh, trung ương để được chẩn đoán và kê đơn. Chuyên viên tâm lý không có thẩm quyền dùng thuốc.
Trầm cảm là tổn thương thực thể do thiếu hụt chất dẫn truyền thần kinh, không phải "điên" và có thể chữa khỏi sau 6-12 tháng dùng thuốc. Bệnh nhân tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc khi thấy đỡ.
Bác sĩ cũng lưu ý gia đình đừng tự trách khi người bệnh chưa khá lên. Điều cần giữ là để họ biết mình vẫn được yêu thương và tôn trọng ngay lúc chưa khỏe.
"Cảm giác được tin và được đi cùng thường là bước đầu để một người chịu đựng trong im lặng dám cầu cứu", bác sĩ Chung nói.
Thúy Quỳnh