Cha mẹ ứng xử thế nào khi con tự làm đau bản thân?

Nguồn ảnh: VnExpress

Tôi vô tình phát hiện con tôi tự rạch tay và có nhiều biểu hiện tự làm đau, hiện tôi đang vô cùng hoang mang, tôi phải làm gì? (Yến, 40 tuổi, Hà Nội)

Trả lời:

Nhìn thấy những vết rạch, vết bầm hay bỏng do con tự gây ra có thể khiến nhiều cha mẹ bàng hoàng và lo lắng. Tuy nhiên, điều cần làm trước tiên là giữ an toàn cho con và tạo không gian riêng tư để con có thể chia sẻ những gì đang trải qua. Nếu vết thương sâu, chảy máu không ngừng, bỏng nghiêm trọng hoặc trẻ đã dùng thuốc, hóa chất gây hại, cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay lập tức.

Hành vi tự làm đau có thể là cách trẻ đối phó với cảm xúc quá sức chịu đựng, cảm giác trống rỗng hoặc mong muốn tự trừng phạt. Điều quan trọng là cha mẹ không nên vội vàng suy đoán về mức độ nghiêm trọng hay ý định của hành vi này chỉ dựa vào vết thương bên ngoài. Thay vì chất vấn, cha mẹ có thể nhẹ nhàng hỏi: "Trước khi con làm đau mình, con đã cảm thấy thế nào?" và lắng nghe con mà chưa vội tranh luận hay giảng giải.

Trong những trường hợp đáng lo ngại, cha mẹ cần hỏi trực tiếp về những suy nghĩ tiêu cực, chẳng hạn: "Lúc làm đau mình, con có nghĩ đến việc không muốn sống nữa không?" hoặc "Bây giờ con có đang có những suy nghĩ đó không?". Cách hỏi bình tĩnh, trực tiếp giúp người lớn nhận diện rủi ro để có biện pháp bảo vệ phù hợp. Nếu trẻ có những ý nghĩ tiêu cực, có kế hoạch hoặc đã chuẩn bị phương tiện để làm hại bản thân, không nên để trẻ ở một mình và cần đưa đến cơ sở cấp cứu gần nhất. Ngay cả khi trẻ nói "con không sao", gia đình vẫn nên tìm kiếm đánh giá chuyên môn nếu còn dấu hiệu đáng lo.

Cha mẹ cũng cần tránh biến việc tự làm hại thành một cuộc trách phạt. Không nên mắng mỏ, so sánh, kể chuyện với người thân để "dạy bảo" hay chia sẻ hình ảnh vết thương của con. Thay vào đó, hãy cùng con lập kế hoạch an toàn: khi có thôi thúc tự làm đau, con sẽ báo cho ai, ai có thể ở bên và khi nào cần tìm trợ giúp. Thuốc men, vật sắc nhọn và những vật có thể gây thương tích cũng cần được cất giữ an toàn.

Quan trọng nhất, trẻ cần cảm nhận được sự lo lắng và mong muốn giúp đỡ từ cha mẹ, không phải sự phán xét. Nếu hành vi tự làm hại tiếp diễn hoặc trẻ có dấu hiệu tuyệt vọng, thu mình, mất ngủ, khó kiểm soát cảm xúc, cha mẹ nên đưa con đi đánh giá bởi bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Đồng thời, phụ huynh cũng có thể tìm kiếm hỗ trợ để biết cách đồng hành cùng con một cách an toàn và phù hợp.

Bác sĩ Nguyễn Viết Chung
Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E Hà Nội

Hiện tượng trẻ vị thành niên tự gây tổn thương cơ thể là phản ứng giải tỏa tâm lý trước những cảm xúc quá tải, cảm giác trống rỗng hoặc áp lực tự trừng phạt bản thân. Trước tình huống này, phụ huynh cần ưu tiên hàng đầu việc sơ cứu thương tích, giữ an toàn và thiết lập không gian riêng tư nhằm giúp con giải tỏa căng thẳng. Theo Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần thuộc Bệnh viện E Hà Nội, việc nhận diện mức độ nghiêm trọng cần dựa trên sự lắng nghe thấu hiểu thay vì phán xét hay vội vàng đưa ra kết luận từ vết thương bên ngoài. Quá trình đồng hành đòi hỏi cha mẹ giữ thái độ bình tĩnh, chủ động đối thoại trực tiếp để đánh giá nguy cơ suy nghĩ tiêu cực hoặc ý định tự sát của trẻ. Gia đình tuyệt đối không trách phạt, mắng mỏ, so sánh hay chia sẻ hình ảnh thương tổn của con với người khác để tránh gây tổn thương tâm lý dây chuyền. Thay vào đó, phụ huynh nên cùng trẻ xây dựng kế hoạch an toàn, chủ động cất giữ các vật sắc nhọn, thuốc men và xác định rõ các kênh hỗ trợ khẩn cấp khi thôi thúc tự hại xuất hiện. Trong trường hợp trẻ có kế hoạch tự sát, vết thương nghiêm trọng hoặc xuất hiện dấu hiệu tuyệt vọng, thu mình kéo dài, gia đình cần lập tức đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất. Sự can thiệp kịp thời từ các chuyên gia sức khỏe tâm thần sẽ giúp đánh giá chính xác tình trạng y khoa và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp. Đồng thời, chính phụ huynh cũng nên tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn để trang bị kỹ năng ứng xử chuẩn xác, đồng hành an toàn cùng con qua giai đoạn khủng hoảng.