Bồ kết là loài cây gắn liền với những nồi nước gội đầu thơm mùi thảo mộc của nhiều thế hệ người Việt. Không chỉ có giá trị trong đời sống, quả và gai bồ kết còn được sử dụng trong y học cổ truyền. Tuy nhiên, loài cây này vừa được Hà Nội đưa vào danh mục 18 loài cây cấm trồng vì thân có nhiều gai lớn.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học Thuốc Nam cho biết, đây là đặc điểm dễ nhận thấy ở cây bồ kết và cũng là yếu tố cần cân nhắc khi lựa chọn cây xanh cho những nơi đông người qua lại. Tuy nhiên, ít ai biết rằng đằng sau những chiếc gai sắc nhọn ấy là một loài cây có nhiều giá trị trong đời sống và y học cổ truyền Việt Nam.
Bồ kết thuộc chi Gleditsia, họ Đậu (Fabaceae). Loài bồ kết quen thuộc được sử dụng ở Việt Nam thường được các tài liệu ghi dưới tên Gleditsia fera (Lour.) Merr. hoặc Gleditsia australis Hemsl.
Đây là cây gỗ, có thể cao trên 10 m, lá kép, thân và cành mang nhiều gai cứng. Quả bồ kết dài, dẹt, khi già chuyển màu nâu sẫm đến đen, bên trong chứa nhiều hạt.
Với nhiều người thuộc thế hệ 6X, 7X, 8X, nhắc đến bồ kết là nhớ đến những quả bồ kết khô được nướng trên bếp than cho dậy mùi thơm, sau đó bẻ nhỏ, đun nước để gội đầu.
Có gia đình còn cho thêm hương nhu, sả, vỏ bưởi hoặc một số loại lá thơm khác. Nồi nước gội đầu ấy không chỉ là cách làm sạch tóc mà còn trở thành một phần ký ức của đời sống làng quê.
Theo Tiến sĩ Phương, khả năng làm sạch của bồ kết có cơ sở khoa học, chủ yếu liên quan đến nhóm hợp chất saponin có trong quả. Saponin có khả năng tạo bọt, làm giảm sức căng bề mặt của nước, hỗ trợ loại bỏ dầu và chất bẩn trên tóc.
Chính vì vậy, dù ngày nay có rất nhiều sản phẩm dầu gội công nghiệp, bồ kết vẫn được sử dụng trong một số sản phẩm chăm sóc tóc có nguồn gốc thảo mộc.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nước bồ kết đậm đặc có thể gây kích ứng, nhất là khi tiếp xúc với mắt. Việc sử dụng cũng cần phù hợp với tình trạng da đầu của mỗi người.
Trong y học cổ truyền, Tiến sĩ Phương cho biết, quả bồ kết được gọi là tạo giác, còn gai bồ kết có tên tạo giác thích. Đây là hai vị thuốc được sử dụng với mục đích khác nhau trong các bài thuốc cổ truyền.
Quả bồ kết từng được dùng trong một số phương pháp chữa bệnh liên quan đến đờm, đường hô hấp và thông khiếu. Trong khi đó, gai bồ kết được sử dụng trong các bài thuốc điều trị mụn nhọt, sưng đau và một số chứng bệnh ngoài da theo kinh nghiệm y học cổ truyền.
Các nghiên cứu hóa thực vật cũng đã ghi nhận nhiều nhóm hợp chất trong cây bồ kết như saponin, flavonoid và một số hợp chất phenolic.
Một số dịch chiết từ các loài bồ kết đã được nghiên cứu về khả năng kháng khuẩn, chống viêm và chống oxy hóa ở mức độ thực nghiệm.
Tuy nhiên, Tiến sĩ Phương nhấn mạnh rằng không thể lấy những kết quả trong phòng thí nghiệm để khẳng định bồ kết có thể chữa khỏi các bệnh trên người. Đặc biệt, quả bồ kết chứa các chất có thể gây kích ứng và tác dụng không mong muốn nếu sử dụng sai cách. Người dân không nên tự ý uống nước bồ kết hoặc dùng các bài thuốc có bồ kết khi chưa được người có chuyên môn hướng dẫn.