Ngồi tựa lưng vào tường hành lang Khoa Ung bướu 2, Bệnh viện Phổi Trung ương, ông Hải, 70 tuổi, lấy hai bàn tay gầy guộc nắn bóp khớp gối teo tóp. Khối u ác tính ở phổi di căn hạch ổ bụng kéo cân nặng của ông từ 62 kg xuống còn 41 kg trong vòng 6 tháng. Sau nhiều đợt hóa trị truyền thống không còn đáp ứng, bác sĩ thông báo liệu pháp miễn dịch là "phác đồ khả dĩ nhất còn lại" để chặn đà tế bào ác tính.
Phác đồ yêu cầu truyền thuốc định kỳ 3 tuần một lần. Mỗi lọ thuốc có giá hơn 60 triệu đồng, liệu trình tối thiểu kéo dài một đến hai năm.
"Tôi có lương hưu 10 triệu một tháng, sổ tiết kiệm tích cóp cả đời được 300 triệu đồng, tính ra chỉ đủ 4 đợt truyền là sạch bách. Thuốc chưa có tên trong danh mục bảo hiểm chi trả, nếu cắn răng điều trị lâu dài thì phải tốn tiền tỷ. Con cái đứa nào cũng chật vật, tôi không đành lòng để cả nhà bán đất", ông Hải nói.
Khám và điều trị ung thư tại khu xạ trị của bệnh viện Ung bướu TP HCM cơ sở 2. Ảnh: Quỳnh Trần
Nghịch lý của ông Hải phản ánh thực tế chung tại nhiều trung tâm ung bướu trên cả nước khi khoảng cách giữa bước tiến y học và khả năng tiếp cận thực tế của bệnh nhân đang bị ngăn cách bởi khả năng chi trả.
5 năm qua, thế giới đưa ra thị trường 125 thuốc ung thư mới, gần bằng một nửa tổng số thuốc phát triển trong hai thập kỷ trước. Những tiến bộ này mở thêm cơ hội sống, đồng thời đẩy chi phí điều trị lên mức nhiều gia đình không kham nổi.
Một liệu trình tiên tiến có thể tốn 120-150 triệu đồng mỗi tháng, tương đương hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng mỗi năm. Với thuốc chưa nằm trong danh mục BHYT, người bệnh tự trả toàn bộ. Nhiều người bán nhà, vay mượn, rồi dừng điều trị giữa chừng khi cạn tiền.
Áp lực dồn lên cả Quỹ BHYT. Năm 2023, quỹ chi hơn 7.500 tỷ đồng cho thuốc ung thư, thuộc nhóm chi cao nhất. Năm 2024, thuốc ung thư và điều hòa miễn dịch chiếm 16,2% tổng chi tiền thuốc BHYT và 41,3% chi cho biệt dược gốc. Một số thuốc đắt tiền đã được quỹ chi trả một phần như Bevacizumab, Trastuzumab, Rituximab, Imatinib, Cetuximab, với mức hưởng 30%, 50% hoặc 70% tùy hoạt chất và chỉ định, phần còn lại người bệnh đồng chi trả.
Nhiều thuốc mới đã dùng ở các nước 5-10 năm nhưng chưa cập nhật vào danh mục BHYT Việt Nam. Một số thuốc miễn dịch dùng cho ung thư phổi, dạ dày, thực quản, cổ tử cung có giá hơn 60 triệu đồng mỗi lọ, đúng loại ông Hải đang cần.
BSCKII Nguyễn Đức Hạnh, Trưởng khoa Ung bướu 2, Bệnh viện Phổi Trung ương, cho biết ông nhiều lần chứng kiến bệnh nhân bỏ dở phác đồ sau vài đợt truyền. "Thuốc đáp ứng tốt, khối u đang co lại, nhưng gia đình hết tiền nên đành xin về. Với những ca đó, chúng tôi biết trước kết cục", bác sĩ nói.
Bảo hiểm Xã hội Việt Nam từng nhiều lần lý giải bài toán không đơn giản. Quỹ BHYT vận hành trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro, cân đối thu chi cho hơn 93 triệu người tham gia, trong khi mức đóng bình quân còn thấp. Đưa cùng lúc nhiều thuốc giá hàng trăm triệu đồng vào danh mục có thể gây mất cân đối quỹ, ảnh hưởng quyền lợi của số đông bệnh nhân mắc các bệnh phổ biến khác. Đây là lý do mỗi thuốc mới đều phải qua đánh giá công nghệ y tế và đàm phán giá trước khi được đưa vào chi trả.
Nếu chi phí thuốc là rào cản cuối hành trình, thì một khoảng trống khác nằm ngay ở điểm khởi đầu: sàng lọc và phát hiện sớm. BHYT hiện chủ yếu chi trả khi người bệnh đã được chẩn đoán, còn chi phí tầm soát ung thư gần như nằm ngoài phạm vi chi trả phổ biến. Hệ quả là nhiều người chỉ đến viện khi triệu chứng đã rõ, lúc bệnh tiến triển hoặc di căn.
Dữ liệu từ Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) cho thấy mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 177.000 ca mắc mới và hơn 111.000 trường hợp tử vong do ung thư. Khoảng 70% bệnh nhân chỉ đến viện khi bệnh đã bước sang giai đoạn muộn (giai đoạn III, IV), khiến hiệu quả can thiệp sụt giảm nghiêm trọng trong khi chi phí điều trị đội lên gấp nhiều lần.
Nghiên cứu kinh tế y tế của Viện Chiến lược và Chính sách Y tế chỉ ra rằng, với ung thư cổ tử cung, chi phí điều trị trung bình ở giai đoạn I khoảng 89,8 triệu đồng mỗi năm, nhưng tăng vọt lên mức 136,8 - 138,4 triệu đồng ở giai đoạn III và IV. Việc phát hiện sớm giúp người bệnh tiết kiệm khoảng 47-48,6 triệu đồng mỗi năm. Tương tự, tầm soát sớm ung thư vú giúp giảm từ 7,9 đến 18,3 triệu đồng chi phí trực tiếp mỗi năm cho một người bệnh so với khi phát hiện ở giai đoạn muộn.
Sau nhiều năm chờ đợi, Bộ Y tế đang cập nhật danh mục thuốc BHYT, đề xuất bổ sung 84 dược phẩm, trong đó 30 thuốc ung thư gồm nhiều thuốc thế hệ mới như thuốc nhắm trúng đích, kháng thể đơn dòng và liệu pháp miễn dịch. Mức đồng chi trả dự kiến 30-50%, giảm đáng kể gánh nặng cho người bệnh.
Theo lộ trình, danh mục dự kiến ban hành trong quý II/2026 nhưng đến nay chưa xong. Mỗi lần mở rộng danh mục lại đặt ra bài toán cân đối quỹ khi nhu cầu thuốc ung thư và thuốc sinh học ngày càng lớn.
Bác sĩ Hạnh cho rằng bổ sung thuốc mới chỉ có ý nghĩa khi người bệnh theo được hết phác đồ. "BHYT chia sẻ chi phí thì bệnh nhân mới duy trì điều trị lâu dài, chứ có thuốc trong danh mục mà vẫn phải trả một nửa tiền tỷ thì nhiều người vẫn phải bỏ cuộc", ông nói.
Nhiều chuyên gia đề nghị Việt Nam tăng cạnh tranh để hạ giá thuốc, nâng năng lực đàm phán, mở rộng dùng thuốc generic và thuốc sinh học tương tự (biosimilar) nhằm giảm sức ép lên quỹ.
Với tầm soát, Bộ Y tế đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định mở rộng chi trả BHYT sang khám sàng lọc, chẩn đoán sớm 7 bệnh ung thư: cổ tử cung, vú, phổi, tiền liệt tuyến, đại trực tràng, dạ dày và gan. Nếu được thông qua, chính sách sẽ nối liền chuỗi chăm sóc từ phát hiện sớm đến điều trị, thay vì chỉ chi trả khi bệnh đã thành hình.
Chính sách vẫn nằm trên bàn thảo luận của các bộ, ngành. Trong phòng bệnh nồng mùi cồn sát trùng, ông Hải lật giở tập kết quả xét nghiệm, tính từng đợt truyền còn lại trong khả năng chi trả của gia đình.
"Tôi chỉ mong được chữa bệnh mà không phải để lại một khoản nợ cho các con", người đàn ông tâm sự.
Lê Nga