Lý do AI chưa thể 'giải mã' hoàn toàn cờ vua

Trí tuệ nhân tạo khiến con người kinh ngạc khi xử lý những bài toán toán học rất khó, nhưng cờ vua vẫn giữ lại một giới hạn đặc biệt. AI từng đánh bại những kỳ thủ hàng đầu, trong đó có Garry Kasparov, song chưa thể tìm ra phương án bảo đảm chiến thắng tuyệt đối trong mọi ván đấu. Theo Wall Street Journal, trở ngại chính không nằm ở việc máy tính thiếu sức mạnh xử lý, mà nằm trong quy mô khổng lồ của chính trò chơi này. Một số trò chơi như cờ đam hay cờ ca-rô đã được máy tính giải mã hoàn toàn, nghĩa là tìm được chuỗi nước đi tối ưu để luôn thắng hoặc hòa. Cờ vua khác biệt bởi mỗi lựa chọn lại mở ra nhiều khả năng mới, khiến số lượng tình huống tăng nhanh hơn rất nhiều so với cảm nhận thông thường. Wiris cho biết bàn cờ chỉ có 64 ô cùng 32 quân cờ, nhưng chừng đó vẫn đủ tạo nên một vũ trụ biến hóa gần như không thể bao quát. Nhà toán học Mỹ Claude Elwood Shannon, người được mệnh danh là cha đẻ của lý thuyết thông tin, ước tính cờ vua có khoảng 10 mũ 120 ván đấu khả dĩ. Con số này, được gọi là Số Shannon, lớn hơn rất nhiều so với khoảng 10 mũ 80 nguyên tử trong vũ trụ có thể quan sát. Nói cách khác, ngay cả khi máy tính liên tục thử nghiệm các nước đi, không gian cần kiểm tra vẫn vượt xa mọi quy mô quen thuộc của con người. Daniel Rensch, kiện tướng quốc tế kiêm giám đốc điều hành mảng cờ vua tại Chess.com, nhận định cờ vua giống một bài toán vô tận dù luật chơi hoàn toàn rõ ràng. Sự đa dạng của các nước đi khiến AI không thể đưa ra một công thức duy nhất, đủ sức bảo đảm chiến thắng trước mọi đối thủ và mọi thế trận. Mục tiêu thực tế vì thế chuyển từ giải mã toàn bộ sang mở rộng những lựa chọn khả thi, qua đó hỗ trợ con người suy nghĩ sáng tạo hơn. Trong khoảng ba thập kỷ qua, công nghệ cờ vua tiến bộ mạnh với sự xuất hiện của nhiều công cụ chuyên dụng, nổi bật là Leela Chess Zero, thường gọi Lc0. Đây là dự án mã nguồn mở lấy cảm hứng từ AlphaZero của Google DeepMind, kết hợp mạng nơ-ron sâu với thuật toán tìm kiếm cây Monte Carlo. Theo Chess.com, hệ thống đánh giá thế cờ bằng cách học các khả năng chiến thuật thay vì chỉ dựa vào một bộ quy tắc cố định do con người viết sẵn. Ban đầu, Lc0 chỉ biết những luật di chuyển cơ bản, sau đó tự học bằng phương pháp học tăng cường thông qua hàng triệu ván đấu với chính nó. Đến khoảng cuối năm 2024, quá trình huấn luyện được bổ sung học giám sát từ dữ liệu của những ván tự đấu trước đó, giúp mô hình phát triển thêm. Lc0 không bắt chước trực tiếp cách chơi của con người, mà tự khám phá những hướng xử lý mới trong không gian khả năng gần như vô tận của cờ vua. Đến giữa năm 2025, Lc0 đã chơi hàng tỷ ván tự luyện và đạt sức mạnh ngang hàng Stockfish, một trong những phần mềm cờ vua mạnh nhất thế giới. AI không chỉ thay đổi cách con người thi đấu, mà còn đưa những chiến thuật từng bị xem là lỗi thời trở lại bàn cờ bằng các phân tích chính xác hơn. Nhờ khả năng tính toán vượt trội, các công cụ này đôi khi phát hiện nước đi hiểm hóc mà ngay cả những nhà vô địch thế giới cũng chưa từng nhận ra. Một ví dụ được nhắc đến là phòng thủ Damiano, cách khai cuộc mang tên kỳ thủ người Bồ Đào Nha Pedro Damiano, sống trong giai đoạn 1480-1544. Pedro từng chỉ trích phương án này là yếu và nguy hiểm, nhưng AI đã tìm ra cách sử dụng chính xác hơn, qua đó đưa đối thủ rời vùng an toàn. Boris Power, nhà nghiên cứu của OpenAI, thường dùng cờ vua để kiểm tra các phiên bản ChatGPT và nhận thấy mô hình đủ thời gian suy nghĩ có thể đạt trình độ đại kiện tướng khi được hỗ trợ bằng mã hóa, nhưng yếu hơn rõ rệt khi phải tự tính toán hoàn toàn.