2h sáng, căn phòng chỉ còn thứ ánh sáng xanh hắt ra từ màn hình điện thoại. Hạnh, ở Cầu Giấy, Hà Nội, nằm quay lưng vào chồng, hai tay khum lấy máy, ngón cái gõ liên hồi. Cuộc trò chuyện đã kéo dài hàng chục phút.
"Tôi cảm thấy mình đang gánh quá nhiều thứ cùng lúc", chị gõ.
Vài giây sau, dòng chữ hiện lên. Không trách móc. Không ngắt lời. Cũng không có câu chị đã nghe đến thuộc lòng từ chồng: "Có thế mà cũng nghĩ nhiều", "Ai chẳng có áp lực".
Chị gõ tiếp: "Tôi không muốn nói chuyện với ai nữa". Màn hình lại sáng, đáp lại từng dòng. Đến khi chị buông điện thoại, đồng hồ chỉ 4h.
Người phụ nữ 37 tuổi đã quen kể mọi chuyện với ứng dụng ChatGPT. "Không ai biết tôi là ai, tôi được nói sự thật, không bị phán xét và cũng không thấy mình đang làm phiền người khác", Hạnh nói với giảng viên tâm lý Nguyễn Thị Hương Lan, Trưởng phòng Tâm lý tại Viện đào tạo BHIU (Đại học Quốc tế Bắc Hà), người sau này trị liệu cho chị.
Ảnh minh họa: TorontoMet Today
Theo OpenAI, hơn 200 triệu người dùng ChatGPT mỗi tuần. Báo cáo của Sensor Tower cho thấy chỉ trong nửa đầu năm 2025, người dùng Việt Nam đã dành 283 triệu giờ với 7,5 tỷ phiên truy cập các ứng dụng AI kiểu này. Con số thống kê chung cho mọi mục đích, từ công việc đến giải trí. Nhưng lẫn trong đó là những phiên truy cập lúc rạng sáng của những người như Hạnh, khi không còn ai để gọi.
Hạnh làm nhân sự cho một công ty tư nhân. Công việc vốn nhiều áp lực, vài năm gần đây càng nặng khi doanh nghiệp liên tục tái cơ cấu, công việc của 5 người dồn lên vai một người. Tối về, chị bước vào ca thứ hai khi hai con nhỏ thường xuyên đau ốm, những việc không tên kéo dài đến nửa đêm.
Dần dần, Hạnh tắt chuông điện thoại, từ chối những bữa trưa với đồng nghiệp, hủy các cuộc hẹn cà phê cuối tuần. Đêm chị không thể ngủ, ngày bỏ dở việc đang làm vì căng thẳng, mệt mỏi. Có lúc, khi cảm xúc dâng quá mạnh, người phụ nữ tự làm đau chính mình. Người thân đưa chị đến chuyên gia, Hạnh được chẩn đoán trầm cảm nặng.
Vì sao ngày càng nhiều người tổn thương tinh thần chọn màn hình thay vì một con người? Theo bà Lan, câu trả lời nằm ở chính những gì chatbot mang lại khi chúng phản hồi tức thì, miễn phí, kín đáo và không một lời phán xét. Ở đó, người ta được nói ra điều khó nói mà không sợ ánh mắt dò xét hay câu an ủi hời hợt.
Nhưng đó cũng là cái bẫy. Sự vỗ về của thuật toán chỉ là đồng cảm mô phỏng, không đi kèm giá trị điều trị.
"Sự thấu cảm, lắng nghe và đồng hành của người làm chuyên môn mới có thể trở thành điểm tựa để một người tổn thương từng bước vượt qua khủng hoảng", bà Lan nói.
ChatGPT bản chất là hệ thống trí tuệ nhân tạo, không phải bác sĩ hay nhà tâm lý trực tiếp thăm khám và chịu trách nhiệm điều trị. Nó không thể khai thác tiền sử, quan sát biểu hiện hành vi, hay đánh giá lâm sàng đầy đủ. Với ca trầm cảm nặng, có ý nghĩ tự hại hoặc nguy cơ tự sát, chỉ dựa vào một cuộc trò chuyện AI đồng nghĩa bỏ lỡ can thiệp chuyên môn.
Bên cạnh độ chính xác, việc trò chuyện triền miên với chatbot còn tạo ra sự phụ thuộc tâm lý ngược. Loan, 30 tuổi, được bác sĩ chuyên khoa tâm thần chẩn đoán trầm cảm mức độ nặng kèm rối loạn lo âu từ cuối năm ngoái. Bác sĩ yêu cầu dùng thuốc phối hợp tái khám định kỳ hai tuần một lần.
Sau tháng đầu tiên, thấy các cơn hoảng loạn giảm bớt, Loan tự ý bỏ thuốc. Mỗi khi cơn lo âu tái phát vào ban đêm, cô mở ứng dụng chat.
"Tôi kể hết triệu chứng tim đập nhanh, ngột ngạt và con bot luôn bảo rằng tôi chỉ đang căng thẳng quá mức, hãy hít thở sâu", Loan nói. Sự xoa dịu tức thì từ các dòng chữ khiến cô tin mình vẫn tự kiểm soát được tình hình mà không cần đến viện.
Sáu tháng sau, Loan nhập viện cấp cứu trong tình trạng suy kiệt, mất ngủ kéo dài và xuất hiện ảo thanh. Bác sĩ điều trị cho biết bệnh đã chuyển sang giai đoạn kháng trị bước đầu do ngắt quãng dùng thuốc, thời gian phục hồi sẽ phải kéo dài gấp đôi.
Bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần Mai Hương cho biết sai lầm phổ biến của người bệnh trầm cảm khi tìm đến các công cụ trò chuyện trực tuyến là ngộ nhận rằng việc "cảm thấy nhẹ nhõm tức thì" đồng nghĩa với việc bệnh đã thuyên giảm.
"Trầm cảm không đơn thuần là một trạng thái tâm lý hay nỗi buồn bực nhất thời, mà bản chất là sự rối loạn chuyển hóa của các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ như serotonin, dopamine và norepinephrine. Sự vỗ về từ ngôn từ chỉ có tác dụng xoa dịu cảm xúc bề nổi trong chốc lát, hoàn toàn không thể sửa chữa được khiếm khuyết sinh hóa này nếu thiếu sự can thiệp dược lý", chuyên gia nhấn mạnh.
Việc người bệnh tự ý hoãn tái khám hoặc ngừng thuốc điều trị do lệ thuộc vào chatbot tiềm ẩn nguy cơ "hội chứng cai" và bùng phát đợt trầm cảm tái diễn với mức độ kháng trị cao hơn. Đặc biệt, theo các bác sĩ lâm sàng, giai đoạn nguy hiểm nhất là khi người bệnh chuyển từ trạng thái ức chế sang kích động hoặc có ý tưởng tự sát ngầm.
Một thuật toán chỉ phân tích văn bản sẽ không thể phát hiện được những biến đổi qua ánh mắt, ngữ điệu, nhịp thở hay các dấu hiệu sinh tồn bất thường, những chỉ báo sống còn mà chỉ có bác sĩ lâm sàng trực tiếp quan sát mới nhận diện và xử trí kịp thời.
Giới nghiên cứu quốc tế cũng cảnh báo về giới hạn của công cụ này. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí PLOS ONE năm 2024, đánh giá năng lực của ChatGPT trên các tình huống chẩn đoán y khoa phức tạp, cho thấy tỷ lệ chính xác chỉ khoảng 49%.
Tiến sĩ Keith Horvath, đại diện Hiệp hội Cao đẳng Y khoa Mỹ (AAMC), cho biết trên các diễn đàn y tế quốc tế rằng phản ứng lâm sàng của bác sĩ dựa trên kinh nghiệm thực tế trước các diễn biến tức thời của người bệnh – điều không thuật toán nào lập trình trọn vẹn được. Đơn cử, máy móc không thể cảm nhận được ngữ điệu nghẹn lại của một người sắp có hành vi tự sát để lập tức kích hoạt mạng lưới bảo vệ y tế khẩn cấp.
Các chuyên gia cho rằng ChatGPT có thể được xem như một công cụ hỗ trợ bước đầu, nhưng không nên trở thành nơi duy nhất để một người đang đau khổ gửi gắm vấn đề của mình. Điều quan trọng nhất là giúp họ hiểu rõ giới hạn của công cụ này.
ChatGPT có thể được sử dụng để viết ra những điều khó nói thành lời, gọi tên cảm xúc, tìm hiểu những kiến thức tâm lý cơ bản hoặc gợi ý một số cách chăm sóc bản thân. Nhưng khi những biểu hiện tiêu cực kéo dài, ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống, công việc, học tập, các mối quan hệ hoặc khiến người đó cảm thấy tuyệt vọng, việc tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần cần được xem xét.
Gia đình và những người xung quanh cần thay đổi cách đối xử với người đang gặp vấn đề tâm lý. Cần tạo ra một môi trường để họ cảm thấy an toàn khi nói ra vấn đề của mình. Đôi khi, điều một người đang khủng hoảng cần trước tiên không phải là một lời khuyên, mà là một người chịu ngồi xuống, lắng nghe và giúp họ tìm đến sự hỗ trợ phù hợp.
"Máy móc có thể lắng nghe cả đêm, nhưng không thể kê một liều thuốc, cũng không thể nắm lấy tay ai đó đang đứng bên bờ vực", chuyên gia nói.
Thúy Quỳnh