BS Chế Thị Thu Thương, khoa Nội tiết, Bệnh viện Nhân dân 115 (TPHCM), cảnh báo người bệnh đái tháo đường và người giảm cân không nên mặc định các sản phẩm “không đường” là an toàn tuyệt đối, có thể sử dụng không giới hạn.
Chất tạo ngọt có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa
Theo BS Thương, nước ngọt “zero calo”, bánh kẹo ăn kiêng hay các sản phẩm chứa đường bắp, cỏ ngọt (stevia) ngày càng phổ biến. Những sản phẩm này được ưa chuộng nhờ khả năng tạo vị ngọt nhưng cung cấp ít năng lượng hơn đường thông thường.
Chất tạo ngọt thay thế đường, thường được gọi là “đường kiêng” hoặc “đường thuốc”, là nhóm phụ gia có độ ngọt tương đương hoặc cao gấp hàng trăm lần đường mía, nhưng cung cấp rất ít hoặc hầu như không có calo. Các hoạt chất phổ biến gồm aspartame, sucralose, saccharin, stevia, erythritol và xylitol.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Lạm dụng chất tạo ngọt có thể tiềm ẩn những tác động bất lợi đối với sức khỏe (Ảnh minh họa: Bệnh viện cung cấp).
Theo bác sĩ, quan niệm có thể uống nước ngọt “zero calo” hoặc ăn thực phẩm “sugar-free” thoải mái là sai lầm. Một số nghiên cứu ghi nhận những tác động bất lợi tiềm ẩn của chất tạo ngọt đối với chuyển hóa và sức khỏe.
Thứ nhất, chất tạo ngọt có thể ảnh hưởng đến cảm giác no, đói. Vị ngọt tạo tín hiệu khiến não bộ dự đoán cơ thể sắp nhận năng lượng. Khi lượng calo thực tế thấp hơn kỳ vọng, một số người có thể tăng cảm giác thèm ăn, dẫn đến ăn bù tinh bột và chất béo ở các bữa tiếp theo. Tổng năng lượng tiêu thụ vì thế không giảm như mong muốn, thậm chí cân nặng vẫn tăng.
Thứ hai, một số chất tạo ngọt có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột, ảnh hưởng đến hàng rào niêm mạc ruột và quá trình chuyển hóa glucose. Những biến đổi này được nghiên cứu về mối liên quan với tình trạng đề kháng insulin, khiến việc kiểm soát đường huyết có thể trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, tác động còn phụ thuộc vào loại chất tạo ngọt, liều lượng và đặc điểm từng người.
Thứ ba, sức khỏe tim mạch cũng là vấn đề được quan tâm. Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa nồng độ cao của erythritol, xylitol và nguy cơ kết tập tiểu cầu hoặc biến cố tim mạch. Tuy nhiên, mối liên quan này chưa đồng nghĩa với việc đã chứng minh quan hệ nhân quả trong mọi trường hợp.
Về nguy cơ ung thư, một số chất tạo ngọt từng gây tranh luận, trong đó có mối liên hệ được đặt ra với ung thư bàng quang. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng xác thực để kết luận việc sử dụng các chất tạo ngọt được phép ở liều lượng an toàn sẽ gây ung thư. Dù vậy, người tiêu dùng không nên sử dụng tùy tiện hoặc vượt mức khuyến nghị.
Giảm vị ngọt, lựa chọn thực phẩm phù hợp
Theo BS Thương, chất tạo ngọt có thể được sử dụng trong một số trường hợp nhưng không nên lạm dụng hoặc xem đây là giải pháp lâu dài để kiểm soát cân nặng và phòng ngừa bệnh tật.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng khuyến cáo không nên dựa vào chất tạo ngọt không đường như một chiến lược dài hạn để kiểm soát cân nặng hoặc giảm nguy cơ bệnh không lây nhiễm.
Để kiểm soát đường huyết bền vững, người bệnh cần điều chỉnh thói quen ăn uống và xây dựng lối sống lành mạnh.
Trước hết, nên giảm dần khẩu vị ngọt thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm thay thế đường. Vị giác có khả năng thích nghi; khi chủ động giảm độ ngọt trong khẩu phần, nhiều người có thể dần quen với hương vị tự nhiên của thực phẩm.
Người bệnh cũng nên ưu tiên ăn trái cây tươi nguyên miếng thay vì uống nước ép. Trái cây nguyên miếng cung cấp chất xơ, giúp làm chậm quá trình hấp thu đường. Trong khi đó, nước ép thường chứa ít chất xơ hơn, khiến đường được hấp thu nhanh hơn; uống nhiều nước ép trong thời gian ngắn cũng có thể làm tăng lượng đường tiêu thụ.
Bên cạnh đó, cần đọc kỹ nhãn thành phần của các sản phẩm “sugar-free” hoặc “diet”. Thực phẩm không đường vẫn có thể chứa nhiều tinh bột tinh chế, chất béo bão hòa và phụ gia khác. Vì vậy, nhãn “không đường” không đồng nghĩa sản phẩm không chứa năng lượng hoặc có thể sử dụng không giới hạn.
Bác sĩ khuyến cáo người bệnh đái tháo đường nên ưu tiên thực phẩm tươi, ít qua chế biến, kiểm soát khẩu phần và tuân thủ hướng dẫn điều trị. Chất tạo ngọt, nếu sử dụng, chỉ nên là một phần trong chế độ ăn phù hợp, không thay thế việc điều chỉnh dinh dưỡng và lối sống.
Thay đổi thói quen ăn uống từ gốc rễ, giảm dần vị ngọt và lựa chọn thực phẩm hợp lý là những yếu tố quan trọng giúp kiểm soát đường huyết, cân nặng và bảo vệ sức khỏe lâu dài.