Theo lương y Bùi Đắc Sáng, Hội Đông y Hà Nội, cây đinh lăng hay còn gọi là cây gỏi cá, nam dương sâm, nguồn gốc từ vùng đảo Polynesia rồi di thực về Việt Nam.
Người Việt thường hái lá non làm gia vị, cuốn nem, ăn kèm gỏi cá hoặc nấu canh thịt cá để bồi bổ cho sản phụ và người vừa ốm dậy. Ít ai biết rằng, ẩn sau vẻ ngoài mộc mạc ấy là nguồn dinh dưỡng giá trị với glucosit, alkaloid, saponin, tannin cùng 13 loại axit amin và vitamin B1, sở hữu những đặc tính sinh học quý không kém nhân sâm.
Trong y học cổ truyền, từng bộ phận của đinh lăng đều mang giá trị chữa bệnh riêng. Lá cây có vị bùi, đắng nhẹ, tính mát, giúp thanh nhiệt, giải độc và tiêu mẩn ngứa. Khi gặp chấn thương chảy máu ngoài da, giã nát lá tươi đắp lên vết thương sẽ giúp cầm máu cấp tốc.
Cây đinh lăng hay còn gọi là cây gỏi cá, nam dương sâm, nguồn gốc từ vùng đảo Polynesia rồi di thực về Việt Nam. (Ảnh minh hoạ)
Đối với trẻ nhỏ hay ra mồ hôi trộm ở đầu, việc lót lá đinh lăng phơi khô dưới gối giúp cải thiện tình trạng đáng kể. Ngoài ra, nước sắc từ lá còn hỗ trợ điều trị hiệu quả các rối loạn tiêu hóa như đầy hơi, tiêu chảy, kiết lỵ, cũng như mẩn ngứa dị ứng. Đặc biệt, đối với phụ nữ sau sinh, lá đinh lăng là giải pháp tự nhiên giúp gọi sữa về nhanh chóng và phòng chống đau dạ con.
Nếu lá đinh lăng thiên về giải độc thì rễ củ lại là cốt lõi của bài thuốc bồi bổ. Rễ đinh lăng vị ngọt, tính ấm, tác dụng thông huyết mạch, tăng cường sức dẻo dai và dâng trào sinh lực.
Hải Thượng Lãn Ông từng dùng rễ đinh lăng sao vàng hạ thổ để sắc cho phụ nữ sau sinh uống, giúp phục hồi thể trạng và kích thích tiết sữa. Trong các bài thuốc dân gian, rễ củ phối hợp cùng các vị thuốc khác như gừng tươi, nghệ vàng, bách bộ hay thiên niên kiện còn mang lại hiệu quả cao trong điều trị ho hen, tắc tia sữa, phong thấp và đau lưng khi chuyển mùa.
Dù mang danh “nhân sâm của người nghèo”, việc sử dụng đinh lăng cũng cần sự cẩn trọng nhất định. Hoạt chất saponin dồi dào trong rễ có tính phá huyết, nếu lạm dụng hoặc dùng quá liều có thể gây say thuốc, nôn mửa và mệt mỏi. Khi thu hái, chỉ nên chọn cây từ 3 đến 5 năm tuổi.
Đặc biệt, trong khâu chế biến, củ đinh lăng nhất thiết phải được rút bỏ phần lõi bên trong tương tự như khi bào chế ba kích hay tang bạch bì để tránh tác dụng phụ không mong muốn.
Thói quen ngâm nguyên củ đinh lăng tươi vào bình rượu để trưng bày tuy đẹp mắt nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đòi hỏi người dùng cần tỉnh táo để phát huy trọn vẹn giá trị của cây thuốc quý này.