Trong một thời gian dài, các lĩnh vực này thường được nhìn nhận như những yếu tố “đi kèm” - hỗ trợ cho các động lực tăng trưởng quan trọng khác như vốn đầu tư, lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên... Việc xác định KHCN, ĐMST, CĐS là động lực chủ yếu, trực tiếp thể hiện sâu sắc sự thay đổi rất lớn, toàn diện về mô hình tăng trưởng: Quá trình phát triển đất nước được khẳng định phải dựa trên tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo.
Bước chuyển nêu trên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với đất nước ta trong thời điểm hiện nay và nhiều năm tới. Thực tế đã chứng minh rõ nét: Cạnh tranh trên thế giới hiện nay thực chất là cạnh tranh về công nghệ và năng lực đổi mới. Bên cạnh đó, các động lực tăng trưởng truyền thống của nhiều nền kinh tế đã xuất hiện những dấu hiệu không còn phù hợp, khi năng suất dựa trên công nghệ và đổi mới đã, đang và sẽ tạo ra tăng trưởng bền vững, chất lượng cao. Đáng chú ý, quá trình CĐS đã thay đổi bản chất của sản xuất-kinh doanh - quản trị theo hướng dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất mới; nền tảng số trở thành hạ tầng thiết yếu như điện, đường, không chỉ là công cụ hỗ trợ vận hành như trước đây.
Hai năm qua, cả nước đã quyết liệt bước vào hành trình chuyển đổi số với không ít thành tựu. Tuy nhiên, trong quá trình đó, chúng ta đã và đang phải đối mặt với những thách thức không nhỏ. Đó là khoảng cách giữa chủ trương và thực thi, khi có những chính sách đúng hướng nhưng triển khai chậm; là hạ tầng số và dữ liệu chưa đồng bộ, an toàn thông tin còn lỗ hổng; là khả năng, năng lực tiếp cận công nghệ giữa các vùng, các nhóm còn hạn chế... Chính phủ đánh giá: Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không còn ở nhận thức, chủ trương hay nguồn lực, mà ở năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm đến cùng của từng cơ quan, đơn vị, nhất là người đứng đầu.
Yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ về KHCN, ĐMST, CĐS tiếp tục đặt ra những nhiệm vụ quan trọng, cần triển khai ngay cho các cơ quan, bộ, ngành và các cấp chính quyền trong cả nước. Trước mắt, chúng ta cần giải quyết điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực cho nghiên cứu-phát triển (R&D) quyết liệt hơn nữa, chấp nhận rủi ro thay vì quản lý theo tư duy hành chính truyền thống, nhằm tạo đột phá.
Bên cạnh đó, chúng ta đang rất cần lực lượng lao động số có năng lực thích ứng công nghệ, cùng với chính sách thu hút, giữ chân nhân tài KHCN. Lực lượng doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp tư nhân, phải trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, chứ không chỉ trông chờ vào khu vực nhà nước hay các viện nghiên cứu. Vấn đề quan trọng khác là ngân sách và nguồn lực xã hội dành cho KHCN cần tiếp tục được xác định là đầu tư chiến lược, có tỷ trọng tương xứng với vai trò dẫn dắt, có cơ chế thông thoáng bảo đảm kịp thời, hiệu quả.
Việc đưa KHCN, ĐMST, CĐS từ vị trí “bổ trợ” lên thành động lực “chủ yếu, trực tiếp” không đơn thuần là thay đổi cách diễn đạt, mà là sự đổi mới mô hình tăng trưởng - đòi hỏi đồng bộ giữa thể chế, nguồn lực, con người. Thành công của bước chuyển này sẽ quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế phát triển của Việt Nam trong giai đoạn tới.
Đinh Song Linh