Vì sao người bệnh đổ dồn đến bệnh viện Chợ Rẫy?

Quầy tiếp nhận Khoa Khám bệnh, Bệnh viện Chợ Rẫy bắt đầu mở cửa từ 4h30 mỗi sáng. Người phụ nữ Ê Đê, 54 tuổi, từ Đăk Lăk đi chuyến xe khách khởi hành lúc 23h30 hôm trước kịp đến TP HCM có mặt tại Chợ Rẫy lúc vừa mở cửa, rút được số thứ tự 48 chờ khám.

Chị suy thận giai đoạn 3, trào ngược dạ dày, thoái hóa khớp, tăng huyết áp, lâu nay điều trị tại địa phương nhưng mệt mỏi, chán ăn, mất ngủ. Từ tháng 2, chị đến Chợ Rẫy - cách nhà hơn 300 km, điều trị. Tiền xe cộ, ăn uống và mua thuốc do vượt tuyến không được hưởng BHYT 6-7 triệu đồng mỗi tháng. Đây là gánh nặng không nhỏ với gia đình làm rẫy, song chị vẫn kiên trì tái khám vì "uống thuốc thấy đỡ hẳn".

Tại khu phòng khám hậu môn trực tràng, bà Nhị, 60 tuổi, cùng con gái đến từ Đồng Tháp sau chuyến xe khởi hành lúc 2h. Hai mẹ con ngồi nép sát vào tường chờ đến lượt, liên tục nhường đường cho những người bệnh nặng di chuyển bằng xe lăn. Bà được bệnh viện tỉnh chuyển lên Chợ Rẫy vì nghi ngờ u trực tràng. Kết quả sau đó không phải ung thư như lo ngại, bà vẫn tiếp tục tái khám tại đây.

Còn bà Thanh, 65 tuổi, ở Phan Thiết, đặt máy tạo nhịp tim tại Chợ Rẫy 6 năm trước, từ đó hàng tháng vẫn đi xe lên TP HCM tái khám. Bà nói không muốn khám ở bệnh viện địa phương vì "sợ bác sĩ không hiểu bệnh tình".

Đây là hình ảnh quen thuộc tại Chợ Rẫy, nơi phần lớn người bệnh đến từ các tỉnh, nhiều người lớn tuổi và mang nhiều bệnh mạn tính. Họ chấp nhận đi xa, vượt tuyến bảo hiểm y tế, thậm chí tự chi trả chi phí để tiếp tục điều trị tại bệnh viện chuyên sâu. Điều này góp phần khiến bệnh viện tiếp nhận 8.000-9.000 lượt mỗi ngày, gần đây có ngày vượt 10.000 lượt sau kỳ nghỉ lễ. Trong đó, khoảng 90% người bệnh đến từ các tỉnh và 60% là bệnh nhân tái khám.

Tại sao người bệnh dồn về tuyến cuối?

Chợ Rẫy là bệnh viện đa khoa hạng đặc biệt, trực thuộc Bộ Y tế. Đây là bệnh viện tuyến cuối tại khu vực Trung Nam bộ và miền Nam, tiếp nhận hầu hết bệnh nhân nặng từ các tỉnh thành chuyển đến. Ngoài ra, còn có nhiều bệnh nhân đến khám, tái khám kể cả với những bệnh thường quy mà các bệnh viện tuyến dưới có đủ năng lực điều trị.

Lý giải lượng bệnh nhân liên tục tăng, BS.CK2 Lê Trung Nhân, Trưởng Khoa Khám bệnh Bệnh viện Chợ Rẫy, cho rằng ngoài vấn đề niềm tin, sự đông đúc còn đến từ cơ cấu bệnh tật mang tính "tích lũy" qua từng năm. Trước đây, nhiều bệnh nhân ung thư, tim mạch nặng hoặc suy tạng giai đoạn cuối có thể tử vong sớm. Nay nhờ tiến bộ y học, nhiều người được cứu sống nhưng phải duy trì tái khám trong thời gian dài.

Tuy nhiên, bác sĩ Nhân cho rằng không phải tất cả người bệnh tái khám tại Chợ Rẫy đều bắt buộc phải điều trị ở tuyến cuối. Một số trường hợp bệnh mạn tính ổn định có thể theo dõi tại tuyến cơ bản, nhưng cần đánh giá từng người.

"Y khoa không có gì tuyệt đối. Một bệnh nhân suy thận giai đoạn 3 có thể điều trị ở tuyến cơ bản, nhưng nếu kèm bệnh tim mạch, tiểu đường hoặc vấn đề khác thì phải đánh giá toàn diện", ông phân tích. Do đó, bác sĩ tuyến cuối thường tiếp tục hẹn tái khám vì phải chịu trách nhiệm nếu bệnh nhân chuyển về dưới nhưng xảy ra biến cố do bệnh lý phức tạp. Điều này không hẳn xuất phát từ mong muốn giữ người bệnh mà còn liên quan yêu cầu an toàn trong điều trị.

Bệnh viện Chợ Rẫy hiện có hơn 4.100 nhân viên, trong đó 849 bác sĩ, 1.905 điều dưỡng và 413 kỹ thuật y. Số lượng bệnh nhân hàng ngày quá đông khiến Chợ Rẫy luôn quá tải cả về nhân lực điều trị lẫn cơ sở vật chất. Bệnh nhân phải chờ đợi khám, có khi mất cả ngày; bệnh nhân nội trú phải nằm giường ở hành lang; thân nhân chăm sóc bệnh nhân không có chỗ nghỉ...

Để đáp ứng lượng khám lớn, Chợ Rẫy triển khai phần mềm E-soft đăng ký khám bệnh. Hiện hơn 70% bệnh nhân đăng ký qua app, giúp giảm ùn ứ ở khâu tiếp nhận. Đội ngũ y bác sĩ có thể bắt đầu từ 5h30 để đón người bệnh từ tỉnh lên sớm và làm việc đến 17h vào ngày đông. Ngoài khoảng 150 bác sĩ ngồi phòng khám mỗi ngày, bệnh viện điều động thêm bác sĩ chuyên khoa từ các khoa lâm sàng khi cần.

Vòng xoáy khiến tuyến dưới khó giữ bệnh nhân

Bệnh nhân từ các tỉnh đổ về Chợ Rẫy diễn ra trong bối cảnh y tế cơ sở đang được củng cố. Tại TP HCM, các trạm y tế được tăng cường kết nối với bệnh viện tuyến trên, cùng chính sách luân phiên bác sĩ từ bệnh viện về cơ sở. Ở quy mô cả nước, Bộ Y tế đang triển khai các giải pháp tăng năng lực trạm y tế. Thông tư 22 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 quy định danh mục máy móc, thiết bị cơ bản cho trạm y tế xã, phường, thị trấn. Bộ Y tế đặt mục tiêu đến năm 2027, 100% trạm y tế cấp xã được đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị và nhân lực phù hợp với chức năng.

Tuy nhiên, đầu tư và tổ chức lại mạng lưới chưa đồng nghĩa người bệnh sẽ ở lại tuyến dưới.

PGS.TS.BS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng Khoa Y tế Công cộng, Trường Đại học Y Dược TP HCM, cho rằng người bệnh dồn lên tuyến trên không chỉ do tâm lý chuộng bệnh viện lớn mà còn phản ánh những bất cập trong tổ chức hệ thống và cơ chế tài chính, tạo thành "vòng xoáy suy giảm" ở y tế cơ sở.

Theo ông, tuyến trên đông bệnh nhân, mặt bệnh đa dạng nên dễ thu hút nhân sự giỏi. Ngược lại, y tế cơ sở ít bệnh nhân khiến bác sĩ thiếu cơ hội cọ xát lâm sàng, khó nâng cao năng lực, từ đó càng khó tạo niềm tin để giữ người bệnh.

Thuốc, xét nghiệm và kỹ thuật cũng là nút thắt. Người mắc bệnh mạn tính ở tuyến cơ sở có thể không được tiếp cận đầy đủ như tuyến trên nên có xu hướng vượt tuyến. Trong khi đó, cơ chế tài chính chưa tạo đủ động lực, chưa giao nguồn tài chính trọn gói theo đầu dân cư để tuyến cơ sở chủ động quản lý, phòng bệnh và giữ bệnh nhân ở lại. Cơ chế thanh toán theo giá dịch vụ và áp lực tự chủ cũng có thể khiến bệnh viện tuyến trên tiếp tục điều trị, kể cả những ca bệnh mạn tính đã ổn định, thay vì chuyển về tuyến dưới.

Ông Dũng cho rằng chính sách thông tuyến BHYT càng tạo điều kiện để người bệnh bỏ qua tuyến ban đầu khi chất lượng và khả năng đáp ứng ở cơ sở chưa đủ sức hút. Hệ thống cũng chưa vận hành như một chuỗi chăm sóc liên tục, thiếu hệ thống Hồ sơ sức khỏe điện tử dùng chung khiến việc theo dõi, chuyển giao người bệnh gặp khó khăn và cả bác sĩ lẫn bệnh nhân đều ngại chuyển tuyến.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP HCM, cũng chỉ ra một nghịch lý ở các chuyên khoa sâu: tuyến dưới càng ít bệnh nhân càng khó đầu tư kỹ thuật và thuốc mới vì chi phí cao.

"10 tỉnh không đầu tư, mỗi tỉnh 30 bệnh nhân thì tự nhiên 300 người đó dồn hết lên Chợ Rẫy", ông nói, dẫn ví dụ với bệnh nhân nội thận. Theo ông, nếu lượng bệnh không đủ lớn, cơ sở y tế khó mạnh dạn đầu tư các kỹ thuật như sinh thiết hoặc nhập thuốc mới.

Bên cạnh đó, người dân chưa có thói quen sử dụng mô hình "bác sĩ gia đình", thường muốn tiếp cận ngay chuyên gia và máy móc hiện đại ở tuyến cuối, dù một số bệnh lý có thể được điều trị tại tuyến ban đầu. Điều này tiếp tục làm gia tăng áp lực cho bệnh viện tuyến trên.

Lối ra từ y học gia đình và liên thông y tế

Theo PGS Dũng, không thể chỉ xây cơ sở hay mua máy móc mà phải tái cấu trúc y tế cơ sở theo mô hình y học gia đình, chuyển từ "chờ bệnh nhân đến" sang "quản lý sức khỏe liên tục". Khi bác sĩ cơ sở nắm rõ tiền sử và hoàn cảnh từng người, trạm y tế mới có thể trở thành "người gác cổng" đáng tin cậy.

Cùng với đó, cần mở rộng danh mục thuốc BHYT điều trị bệnh mạn tính, tăng xét nghiệm và kỹ thuật phù hợp tại tuyến cơ sở, đồng thời liên thông dữ liệu y tế (EHR) và hội chẩn từ xa (Telehealth) để bác sĩ tuyến trên "đồng hành" cùng y tế cơ sở.

Còn theo bác sĩ Khanh, thực trạng Chợ Rẫy có trên 90% người bệnh đến từ các tỉnh cần được nhìn nhận dưới góc độ chỉ đạo tuyến. Cần xác định bệnh nào có thể điều trị tại địa phương, bệnh nào cần tuyến chuyên sâu và nguyên nhân khiến tuyến dưới chưa đáp ứng được. Với người cao tuổi và nhóm đa bệnh lý, cần phát triển hệ thống theo dõi lâu dài, trong đó có chuyên khoa lão khoa và cơ chế phối hợp giữa các tuyến.

"Niềm tin ở tuyến dưới không dễ xây dựng, nhưng muốn có niềm tin thì phải có năng lực thực tế", ông nói.

Bài toán vì thế không chỉ là làm sao để Chợ Rẫy bớt đông, mà là làm sao để người bệnh được điều trị đúng nơi, đúng mức độ chuyên môn và vẫn an tâm khi khám gần nhà.

Lê Phương