Sau một buổi sáng làm việc, nhiều người cho rằng cảm giác lờ đờ, đau đầu hoặc giảm tập trung chỉ do thiếu ngủ, căng thẳng hay chưa uống cà phê. Tuy nhiên, theo BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, đây cũng có thể là biểu hiện sớm của mất nước. Tình trạng xảy ra khi cơ thể mất nhiều dịch hơn lượng được bổ sung, thường gặp khi uống ít nước, đổ nhiều mồ hôi, ở lâu ngoài trời nóng, sốt, nôn, tiêu chảy hoặc dùng thuốc làm tăng bài tiết nước tiểu.
Cần chú ý các dấu hiệu thiếu nước để nhanh chóng bổ sung hoặc đưa người bệnh đi khám kịp thời. Ảnh minh họa: Vecteezy
Bác sĩ Đạo cho biết các dấu hiệu thường gặp gồm khát, mệt, đau đầu, chóng mặt, khô miệng, tiểu ít và nước tiểu vàng sẫm. Những biểu hiện này khá mơ hồ nên dễ bị bỏ qua nếu người bệnh vẫn có thể làm việc và sinh hoạt bình thường.
Uể oải và khó tập trung: Khi lượng dịch giảm, cơ thể phải điều chỉnh tuần hoàn và khả năng tản nhiệt. Người bệnh có thể thấy chậm chạp, buồn ngủ, khó duy trì sự chú ý hoặc dễ cáu gắt. CDC Mỹ cũng xếp giảm khả năng nhận biết tình huống và phán đoán vào nhóm biểu hiện có thể xuất hiện khi cơ thể chịu nóng và thiếu nước. Nếu cảm giác mệt giảm sau khi nghỉ ở nơi mát và uống nước, thiếu dịch có thể là một yếu tố góp phần.
Đau đầu: Thiếu nước có thể đi kèm đau đầu âm ỉ, nhất là sau khi ở ngoài nắng, tập thể dục, uống rượu hoặc bỏ quên việc uống nước trong nhiều giờ. Đau đầu do thiếu nước thường xuất hiện cùng khát, khô miệng, mệt hoặc nước tiểu sẫm màu. Tuy nhiên, đau đầu dữ dội, đột ngột, kèm sốt cao, cứng gáy, yếu liệt hoặc rối loạn ý thức cần được khám ngay, thay vì tự xử trí bằng cách uống thêm nước.
Chóng mặt khi đứng lên: Khi đứng dậy, người thiếu nước có thể choáng váng, xây xẩm hoặc thấy mất thăng bằng trong vài giây do lượng dịch tuần hoàn giảm. Dấu hiệu này cần được chú ý nếu xuất hiện sau khi đổ nhiều mồ hôi, nôn, tiêu chảy hoặc dùng thuốc lợi tiểu. Người bệnh nên ngồi hoặc nằm xuống để tránh ngã, sau đó uống từng ngụm nước. Nếu choáng kéo dài, ngất hoặc kèm đau ngực, khó thở, cần đi khám.
Khát và khô miệng: Cảm giác khát, môi khô, lưỡi khô hoặc nước bọt ít là những tín hiệu dễ nhận biết. Người làm việc trong phòng điều hòa có thể ít cảm thấy nóng nhưng vẫn mất nước qua hơi thở và nước tiểu. Khô miệng cũng có thể liên quan đến thuốc, thở bằng miệng, bệnh răng miệng hoặc một số bệnh lý, vì vậy cần xem xét cùng các dấu hiệu khác.
Tiểu ít hoặc nước tiểu sẫm màu: Nước tiểu vàng sẫm, mùi đậm và số lần đi tiểu giảm thường cho thấy cơ thể đang giữ nước. Màu vàng nhạt thường phù hợp với tình trạng đủ dịch hơn. Dù vậy, vitamin, thuốc, thực phẩm và bệnh gan, thận cũng có thể làm đổi màu nước tiểu. Nước tiểu nâu như trà hoặc cola, có máu, kèm đau cơ nhiều hay sưng phù cần được kiểm tra y tế, không nên mặc định là mất nước.
Người trưởng thành khỏe mạnh có thể bắt đầu bằng cách nghỉ ở nơi mát và uống từng ngụm nước đều đặn. Không cần cố uống một lượng lớn trong thời gian ngắn. Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Mỹ đưa ra mức tham khảo khoảng 3,7 lít tổng lượng nước mỗi ngày ở nam và 2,7 lít ở nữ. Con số này bao gồm nước từ đồ uống và thực phẩm, không phải lượng nước lọc bắt buộc. Nhu cầu thực tế thay đổi theo thể trạng, vận động, thời tiết, thai kỳ, cho con bú và bệnh lý.
Nước lọc thường phù hợp với sinh hoạt và vận động thông thường. Canh, sữa, trái cây và rau cũng góp phần cung cấp nước. Người bị nôn hoặc tiêu chảy có thể cần dung dịch oresol để bù cả nước và điện giải. WHO khuyến cáo pha đúng lượng nước ghi trên gói, dùng nước sạch và không tự tăng độ đặc. Người mắc bệnh tim, suy thận hoặc đang được yêu cầu hạn chế dịch cần hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp, không tự tăng mạnh lượng uống.
Cần đến cơ sở y tế nếu người bệnh lú lẫn, ngất, không thể uống, nôn liên tục, gần như không tiểu, tim đập nhanh, thở nhanh hoặc tình trạng không cải thiện sau khi nghỉ và bù dịch. Da nóng, rối loạn ý thức, co giật hoặc thân nhiệt tăng cao có thể gợi ý sốc nhiệt và cần cấp cứu.
Mất nước còn có thể xuất hiện trong các bệnh truyền nhiễm gây sốt, nôn hoặc tiêu chảy. Uống nước chỉ giúp bù dịch, không điều trị nguyên nhân gây bệnh. Người có sốt, ho, đau họng, phát ban, tiêu chảy kéo dài hoặc đau bụng nhiều nên được đánh giá y tế.
Trẻ nhỏ tiêm vaccine phòng tay chân miệng tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Cao Ly
Bên cạnh vệ sinh tay, ăn chín uống sạch và tránh tiếp xúc nguồn bệnh, mỗi người nên rà soát lịch tiêm chủng theo tuổi, bệnh nền, nghề nghiệp và nguy cơ. Hiện thời tiết đang tạo thuận lợi cho các bệnh cúm, sởi, sốt xuất huyết, tay chân miệng, viêm não Nhật Bản... phát triển. Một số bệnh có thể gây tiêu chảy cấp, mất nước như cúm, Rotavirus, viêm gan A, tả, thương hàn. Các bệnh kể trên đã có vaccine phòng ngừa đầy đủ.
Ngoài ra, gia đình và cơ sở chăm sóc trẻ cần xử lý phân, tã đúng cách, vệ sinh bề mặt và rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã hoặc giúp trẻ đi vệ sinh. Trẻ bị loét miệng, ăn uống kém cũng cần được theo dõi nguy cơ mất nước.
Văn Hà