Tọa đàm Việc làm thanh niên và xu hướng thị trường lao động tổ chức ngày 18/9 ở Hà Nội đưa ra bức tranh chung về tình trạng việc làm độ tuổi này. Cụ thể, tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi 15-24 là 8,67%, cao gấp bốn lần mức chung của cả nước; khoảng 1,4 triệu thanh niên "ba không" (NEET) - tức nhóm không việc làm, không học tập, không tham gia đào tạo; tới 58% làm việc phi chính thức - thiếu hợp đồng bằng văn bản, đóng BHXH và chế độ nghỉ được trả lương; chỉ 41% thanh niên có việc làm tham gia BHXH.
Theo Cục Thống kê, quý II/2026 cả nước ghi nhận hơn 1,4 triệu thanh niên độ tuổi 15-24 rơi vào tình trạng "ba không", 69% trong số này sống ở nông thôn và hơn 54% là nữ. Bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Quyền trưởng ban Thống kê Dân số và Lao động, cho biết hơn 50% nhóm này chưa tốt nghiệp THPT, 32% đang đi tìm việc làm và sẵn sàng làm việc. Về chuyên môn, gần 13% từ sơ cấp trở lên và 87% không có trình độ chuyên môn.
Nhóm "ba không" trên lý thuyết cho thấy sự lãng phí nguồn nhân lực trẻ, làm giảm hiệu quả sử dụng lao động và tạo áp lực với hệ thống an sinh trong dài hạn, song thực tế mọi nền kinh tế đều tồn tại nhóm này. Họ là những người đang trong giai đoạn chuyển tiếp từ học tập sang việc làm bởi sau khi tốt nghiệp cần thời gian tìm việc làm phù hợp. Một phần trong số này có thể tạm thời không tham gia học tập, làm việc vì lý do cá nhân, sức khỏe, gia đình hoặc định hướng con đường nghề nghiệp.
Sinh viên trường nghề, học sinh phổ thông Bắc Ninh trong ngày hội tuyển dụng việc làm đầu năm, tháng 3/2026. Ảnh: Hồng Chiêu
Bà Mai dẫn tỷ lệ chung thanh niên "ba không" năm 2024 của thế giới là 20%, nhóm G7 là 10,6%, khu vực ASEAN 16,2%, Thái Lan 12,8% và Việt Nam là 10,3%. So với thế giới, tỷ lệ của Việt Nam vẫn thấp. Xét trên toàn bộ nền kinh tế thì tỷ lệ này không đáng lo ngại nhưng tình trạng kéo dài sẽ là vấn đề nghiêm trọng với cá nhân lẫn gia đình, về lâu dài tác động an sinh xã hội.
"Nếu ba không kéo dài thì dễ lâm vào hai có là có nợ và có tuổi", bà nhấn mạnh.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Hoàng Nguyên, Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động, Bộ Nội vụ, chia sẻ thanh niên mới ra trường, thiếu kinh nghiệm thường đối mặt với rủi ro chưa tìm được việc làm, nhưng người có được việc làm đầu tiên cũng rất gian nan khi thu nhập chưa được như kỳ vọng.
Những bất lợi thường bắt nguồn từ đứt gãy trong quá trình chuyển tiếp từ nhà trường ra thị trường lao động, thông tin nghề nghiệp chưa đủ sớm khi đi học; bước thử việc thiếu kinh nghiệm và người hướng dẫn; công việc đầu tiên hợp đồng ngắn và lương thấp; quá trình phát triển thiếu đào tạo lại và lộ trình nghề nghiệp không rõ ràng.
Theo bà Nguyên, một trong những rào cản với thanh niên khi tìm việc làm là kinh nghiệm lẫn kỹ năng. Doanh nghiệp thường yêu cầu cao với vị trí việc làm, nên người trẻ cần chuẩn bị đầy đủ kiến thức chuyên môn lẫn xã hội để có tâm thế vững vàng trước nhà tuyển dụng. Vai trò của nhà trường là kết nối người học với doanh nghiệp thông qua uy tín đào tạo. Nhiều trường có chiến lược nâng tỷ lệ tìm được việc làm của sinh viên sau ra trường bằng cách chủ động hợp tác với các tập đoàn lớn, đưa đi thực tập, liên kết đào tạo ngay khi còn đi học.
"Người trẻ khi có việc làm rồi cũng cần cập nhật về kỹ năng, xu hướng và lộ trình nghề nghiệp", bà khuyến cáo.
Chuyên gia nêu bốn ưu tiên chính sách cải thiện việc làm thanh niên là tạo việc làm tốt, thu nhập đủ sống cho người mới vào nghề; đảm bảo chuyển tiếp giữa việc học và tìm việc làm thông qua hướng nghiệp sớm, học nghề tại nơi làm việc, thực tập và cố vấn có chất lượng. Với nhóm "ba không", cần kết nối lại qua dịch vụ việc làm chủ động, hỗ trợ theo giới và địa bàn, tạo cơ hội học lần hai. Cuối cùng là mở rộng BHXH và quyền lợi cho công việc ngắn hạn, nền tảng và tự doanh.
Bà Nguyễn Thị Thanh Mai nhấn mạnh về lâu dài cần giảm thiểu số lượng cũng như tình trạng thanh niên "ba không" kéo dài. Chính sách cần phối hợp đồng bộ giữa giáo dục, đào tạo nghề, tư vấn hướng nghiệp và các chính sách hỗ trợ việc làm cho thanh niên. Trong đó, hướng nghiệp cần tư vấn hỗ trợ cho người trẻ chọn con đường phù hợp năng lực, sở thích. Đào tạo nghề cần phát triển kỹ năng nghề phù hợp với nhu cầu thị trường lao động.
Hồng Chiêu