Hiến mô, bộ phận cơ thể ở trẻ em: Hiểu thế nào cho đúng?

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đang được xem xét với đề xuất mở rộng đối tượng hiến mô, bộ phận cơ thể, trong đó có người dưới 18 tuổi. 

Theo đó, người dưới 18 tuổi có thể đăng ký hiến và hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Đối với người còn sống, việc lấy mô, bộ phận cơ thể vẫn bị nghiêm cấm, trừ một số trường hợp được phép hiến mô tái sinh theo điều kiện cụ thể.

Cụ thể, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi có thể hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột.

Luật hiện hành quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, mới có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, sau khi chết và hiến xác.

Mở rộng nguồn hiến để tăng cơ hội cứu sống trẻ mắc bệnh hiểm nghèo

Theo TS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, Trưởng Ban tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, quy định hiện hành đã hạn chế nguồn hiến từ người cho chết não, chết tim dưới 18 tuổi để cứu sống cho rất nhiều trẻ em mắc các bệnh suy mô, bộ phận cơ thể người cần phải ghép.

“Vì thế, nếu không cho lấy bộ phận cơ thể người từ người cho dưới 18 tuổi chết não, chết tim sẽ là sự lãng phí rất lớn, trong khi khi nhu cầu cứu sống trẻ em lại rất cao”, TS Quang nhận định.

Trong thực tiễn nhi khoa, có nhiều trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối mà ghép tạng là giải pháp điều trị cần thiết để duy trì sự sống. Tuy nhiên, việc tìm được nguồn tạng hiến phù hợp cho trẻ nhỏ thường gặp nhiều khó khăn do yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và các điều kiện chuyên môn khác.

Theo GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nguồn tạng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mang lại cơ hội sống cho những trẻ mắc bệnh hiểm nghèo.

“Từ góc độ nhân văn, một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống. Tuy nhiên, điều đó chỉ có ý nghĩa khi việc hiến tặng xuất phát từ nguyện vọng hợp pháp, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, với quy trình chuyên môn nghiêm ngặt và sự tôn trọng đối với người hiến cũng như gia đình”, GS Điển nói.

TS Quang cho rằng dự thảo Luật trình Quốc hội lần này đã mở rộng nguồn hiến gắn với kiểm soát chặt chẽ điều kiện người hiến, đặc biệt là ở trẻ em. Tuy nhiên, điểm đáng tiếc là việc truyền thông về đề xuất này chưa được chủ động triển khai rộng rãi đến những đối tượng chịu tác động trực tiếp, nhất là cha mẹ, người giám hộ và trẻ em.

Quy định này nhằm bảo đảm cơ hội cứu sống những trẻ em không may phải ghép mô, bộ phận cơ thể nhưng thiếu nguồn hiến tương thích. Đồng thời, những quy định của dự thảo Luật cũng bảo vệ sức khỏe người hiến dưới 18 tuổi khi chỉ cho phép hiến mô tái sinh.

“Đây cũng là quy định mang ý nghĩa nhân văn, nhân đạo và nhân bản. Khi người hiến dưới 18 tuổi bị chết não, chết tim, các bộ phận cơ thể của họ vẫn có thể tiếp tục sự sống ở những người khác có nhu cầu ghép”, TS Quang chia sẻ.

Chỉ cho phép hiến mô tái sinh khi còn sống, bảo vệ quyền lợi của trẻ

Một nội dung quan trọng khác của dự thảo là cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống trong một số trường hợp nhất định, nhưng không cho phép lấy mô không tái sinh hoặc bộ phận cơ thể của trẻ đang sống để ghép cho người khác.

Theo TS Quang, mô tái sinh là những mô có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần mô đã lấy. Nhóm này bao gồm tế bào gốc tạo máu, mô da, máu và thành phần của máu, tế bào gốc trung mô từ mô mỡ, dây rốn, bánh nhau.

Trong khi đó, mô không tái sinh là những mô mà cơ thể không thể tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần đã lấy, như tế bào thần kinh, giác mạc, sụn khớp và men răng. Bộ phận cơ thể như thận, tim, gan, phổi, tụy cũng không thuộc nhóm mô tái sinh được phép hiến khi còn sống theo đề xuất này.

Việc hiến mô tái sinh là phương pháp "vàng" để điều trị tận gốc một số bệnh lý hiểm nghèo về máu, miễn dịch và di truyền như ung thư máu dòng tủy hoặc dòng lympho, u lympho ác tính, đa u tủy xương, suy tủy xương vô căn, hội chứng rối loạn sinh tủy, đái huyết sắc tố kịch phát ban đêm, tan máu bẩm sinh (thalassemia)...

GS Điển cho biết trong một số trường hợp, người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi người em ruột chưa đủ 18 tuổi lại có mức độ tương hợp phù hợp nhất để hiến tế bào gốc. Nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người em hiến tế bào gốc tạo máu sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và đáp ứng các điều kiện cần thiết có thể mở ra cơ hội điều trị và cứu sống cho người thân.

Theo ông, đề xuất này có cơ sở khoa học và ý nghĩa nhân văn, nhưng phải được thực hiện trong phạm vi gia đình, với các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt. Việc cho phép hiến mô tái sinh hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cho phép lấy thận, gan hoặc các cơ quan lành của trẻ đang sống để ghép cho người khác.

Dự thảo Luật quy định cụ thể các điều kiện đối với từng nhóm tuổi, phạm vi người thân được nhận, sự đồng ý của trẻ và người đại diện, đồng thời yêu cầu tư vấn độc lập để bảo đảm việc hiến mô là tự nguyện, không bị cưỡng ép.

Đối với trường hợp cấp cứu nhằm cứu sống cha, mẹ, anh, chị, em ruột, dự thảo đề xuất cơ chế cho phép lấy mô tái sinh của người chưa đăng ký hiến nếu đáp ứng các điều kiện liên quan, trong đó có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện.

Bảo đảm quyền lợi và sự an toàn của trẻ em là nguyên tắc xuyên suốt

Theo GS Điển, khi xem xét các quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi, cần bảo vệ đồng thời quyền lợi của người bệnh cần được điều trị và của trẻ em có thể trở thành người hiến.

Với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, việc đánh giá không chỉ dừng ở sức khỏe thể chất mà còn phải quan tâm đến tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được cung cấp thông tin và bày tỏ ý kiến. Trẻ không được bị ép buộc hoặc chịu áp lực từ gia đình trong quá trình quyết định.

Đối với việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, cần thực hiện đầy đủ quy định về xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế giám sát độc lập. Hoạt động hiến, lấy, ghép phải được thực hiện tại cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.

Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu ngăn chặn các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm mô, bộ phận cơ thể hoặc lợi dụng quan hệ giám hộ để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi trái quy định pháp luật.

Để các quy định được triển khai hiệu quả, GS Điển cho rằng sau khi Luật được Quốc hội thông qua, Chính phủ và Bộ Y tế cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn thi hành.

Trong đó, cần quy định cụ thể danh mục mô tái sinh được phép hiến ở người dưới 18 tuổi; quy trình đánh giá sức khỏe, tâm lý; cơ chế bảo đảm quyền được thông tin, bày tỏ ý kiến và tính tự nguyện của trẻ; hoạt động tư vấn, giám sát độc lập cùng trách nhiệm chăm sóc, theo dõi sức khỏe sau hiến.

Với các trường hợp hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, cần hướng dẫn chặt chẽ quy trình xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến của người chưa thành niên, trách nhiệm của người đại diện và các điều kiện bảo đảm tính minh bạch, khách quan trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.

“Mục tiêu của chính sách này không phải là cho phép tùy tiện lấy mô, tạng ở trẻ em, mà là tạo thêm cơ hội điều trị, cứu sống những người bệnh hiểm nghèo trong những điều kiện được pháp luật quy định chặt chẽ, đồng thời luôn đặt quyền lợi, sức khỏe, phẩm giá và sự an toàn của trẻ em lên hàng đầu”, GS Điển nói.