Trong danh mục 18 loài cây cấm trồng theo Quyết định 143/2026/QĐ-UBND của Hà Nội, ba đậu tây (vông đồng) được xếp ở vị trí đầu tiên, với lý do cây có nhựa và hạt chứa độc tố.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học Thuốc Nam cho biết, đây là một trong những loài cây có cơ chế phát tán hạt đặc biệt trong thế giới thực vật. Không chỉ có nhựa độc, quả của cây còn có khả năng tự nứt vỡ rất mạnh khi chín.
Ba đậu tây, còn gọi là vông đồng, có tên khoa học Hura crepitans L., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Cây có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ, sau đó được đưa trồng tại một số khu vực nhiệt đới khác.
Một đặc điểm rất dễ nhận biết là thân cây, đặc biệt ở những cá thể còn non, thường mang nhiều gai cứng hình nón. Những chiếc gai này khiến thân trông khá khác lạ so với các loài cây bóng mát thông thường. Khi thân hoặc cành bị tổn thương, cây tiết ra nhựa mủ màu trắng.
Theo Tiến sĩ Phương, nhựa mủ này có thể gây kích ứng mạnh đối với da và mắt. Vì vậy, người dân không nên tùy tiện chặt cành, bẻ lá hoặc để nhựa cây tiếp xúc trực tiếp với cơ thể.
Điều đặc biệt nhất ở vông đồng nằm ở quả của loại cây này. Quả có dạng nang gỗ, gần hình cầu nhưng hơi dẹt, với nhiều múi xếp quanh trục, nhìn giống một quả bí ngô nhỏ.
Khi còn non, quả có màu xanh, đến lúc trưởng thành, quả khô dần, các mô bên trong tích lũy sức căng cơ học. Khi sức căng vượt quá giới hạn chịu đựng của vỏ, quả có thể bất ngờ nứt vỡ thành nhiều phần, phát ra tiếng động khá lớn và bắn các hạt ra xa. Đây là hình thức phát tán hạt nhờ lực cơ học, còn gọi là phát tán hạt kiểu bắn.
Bên cạnh cơ chế phát tán hạt đặc biệt, Tiến sĩ Phương cho biết, vông đồng còn được biết đến là loài cây có độc tính. Nhựa mủ có thể gây kích ứng mạnh khi tiếp xúc với da, đặc biệt nguy hiểm nếu bắn vào mắt. Hạt chứa những thành phần có độc tính, không được sử dụng làm thực phẩm.
Nếu nuốt phải các bộ phận độc của cây, người bị ngộ độc có thể xuất hiện những biểu hiện nghiêm trọng, đặc biệt liên quan đến đường tiêu hóa.
Theo Tiến sĩ Phương, mức độ ngộ độc còn phụ thuộc vào bộ phận cây, lượng tiếp xúc và đường phơi nhiễm. Tuy nhiên, với những loài cây đã được xác định có nhựa và hạt độc, người dân không nên tự thử nếm hoặc sử dụng theo các kinh nghiệm truyền miệng. Đặc biệt, chúng ta không nên để trẻ em nhặt hạt vông đồng để chơi hoặc cho vào miệng.
Mặc dù có độc tính, vông đồng vẫn có những giá trị nhất định. Theo kinh nghiệm dân gian, một số bộ phận của cây được dùng làm vị thuốc. Tuy nhiên, do độc tính đáng kể, những cách sử dụng này không phù hợp để người dân tự áp dụng làm thuốc.