Tại Hội nghị khoa học quốc tế Kiểm nghiệm thực phẩm 2026, diễn ra trong hai ngày 15-16/10 với chủ đề “Kiểm soát an toàn thực phẩm thông minh hướng tới hài hòa quốc tế”, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết an toàn thực phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng người dân, niềm tin người tiêu dùng và khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp, giao thương quốc tế mở rộng, các mối nguy truyền thống và mới nổi cùng tồn tại, công tác quản lý cần chuyển mạnh sang chủ động nhận diện mối nguy, đánh giá nguy cơ, giám sát và phòng ngừa từ sớm.
Theo Thứ trưởng, kết quả kiểm nghiệm chính xác, tin cậy, kịp thời không chỉ phát hiện các chỉ tiêu không bảo đảm an toàn mà còn cung cấp bằng chứng khoa học phục vụ đánh giá nguy cơ, xây dựng tiêu chuẩn, hậu kiểm, điều tra sự cố và truyền thông nguy cơ.
“Giá trị của hoạt động thử nghiệm vì vậy không dừng ở kết quả của từng mẫu, mà phải được kết nối với hệ thống dữ liệu và quyết định quản lý”, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh.
Bộ Y tế đang tham mưu Chính phủ xây dựng, trình Quốc hội dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi. Ông Bùi Đức Lập, Phó Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), cho biết điểm thay đổi căn bản là chuyển việc kiểm soát từng khâu trong chuỗi cung ứng như hiện nay thì dự thảo luật sửa đổi hướng tới quản lý xuyên suốt từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến đến lưu thông, phân phối.
Một điểm mới của dự Luật là việc sử dụng thuật ngữ “nguy cơ” theo cách tiếp cận của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế, tạo cơ sở quản lý dựa trên khoa học, bằng chứng và mức độ nguy cơ đến sức khỏe. Nguy cơ được xác định dựa trên xác suất xảy ra ảnh hưởng bất lợi và mức độ nghiêm trọng của hậu quả do mối nguy trong thực phẩm gây ra. Cách tiếp cận này giúp Nhà nước phân bổ nguồn lực theo mức độ ưu tiên.
Ba điểm nghẽn trong đánh giá nguy cơ
Hiện nay, ba bộ: Y tế, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND các cấp tham gia quản lý an toàn thực phẩm theo Luật An toàn thực phẩm. Mô hình này được ví von là “một mâm cơm, 3 bộ quản lý”, gây khó khăn khi sản phẩm liên quan nhiều ngành. Trong dự Luật sửa đổi, Bộ Y tế sẽ là cơ quan chịu trách nhiệm chính về an toàn thực phẩm trên toàn quốc.
Để quản lý theo nguy cơ, Bộ Y tế đang phối hợp với các địa phương triển khai chiến dịch 100 ngày làm sạch cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm, hướng tới xây dựng dữ liệu dùng chung. Tuy nhiên, việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các bộ vẫn là thách thức. Tích hợp dữ liệu y tế, nông nghiệp và công thương sẽ tạo cơ sở đánh giá nguy cơ theo nhóm sản phẩm, nâng cao năng lực hệ thống kiểm nghiệm quốc gia.
PGS.TS Trần Cao Sơn, Phó Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia, cũng chỉ ra tình trạng dữ liệu giám sát phân tán, thiếu kết nối. Việt Nam chưa thực hiện được Nghiên cứu Tổng thể khẩu phần để thu thập dữ liệu chi tiết về mức tiêu thụ thực phẩm như nhiều nước trong khu vực.
Ngoài ra, quyết định quản lý vẫn phụ thuộc nhiều vào phản ứng khi xảy ra sự cố, áp lực truyền thông hoặc yêu cầu hành chính, thay vì bằng chứng khoa học từ đánh giá nguy cơ. Nguồn lực cũng còn hạn chế. Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm (VFS) thành lập năm 2023, hiện chỉ có 6 người, với nhân lực và kinh phí còn mỏng so với yêu cầu nhiệm vụ và các trung tâm tương đương trên thế giới.
Những điểm nghẽn này đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý, kết nối dữ liệu và nâng cao năng lực đánh giá nguy cơ, giúp cơ quan quản lý xác định trọng tâm giám sát, sử dụng hiệu quả nguồn lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng.