BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC, khuyến cáo chú ý những dấu hiệu bệnh cúm trở nặng để có thể xử trí kịp thời, trong bối cảnh bệnh hô hấp vào mùa. Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật TP HCM ghi nhận hơn 34.000 ca viêm đường hô hấp cấp trong một tuần qua, tăng hơn 64% so với trung bình bốn tuần trước. Trong các mẫu dương tính với virus cúm được thống kê tại bệnh viện, A/H1N1 chiếm gần 77%.
Dưới đây là những dấu hiệu cảnh báo bệnh cúm chuyển nặng:
Khó thở, thở gấp hoặc SpO2 giảm
Virus cúm tấn công biểu mô đường thở, gây tổn thương nhu mô phổi và cản trở trao đổi khí. Khi bệnh chuyển nặng, người bệnh thường hụt hơi, thở nhanh nông, không nói được trọn câu hoặc phải gắng sức co kéo hõm ức, cơ cổ và lồng ngực để hít thở.
Ở trẻ nhỏ, cha mẹ nhận diện dấu hiệu này bằng cách đếm nhịp thở khi trẻ nằm yên. Trẻ dưới 2 tháng tuổi thở từ 60 lần mỗi phút trở lên, trẻ từ 2 đến dưới 12 tháng tuổi thở từ 50 lần mỗi phút trở lên, trẻ từ 1 đến 5 tuổi thở từ 40 lần mỗi phút trở lên là bất thường. Đi kèm với nhịp thở nhanh, tình trạng rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, tím môi, li bì hoặc bỏ bú phản ánh suy hô hấp cấp tính.
Với người lớn nên có máy đo SpO2 kẹp ngón tay tại nhà. Nếu chỉ số oxy máu tụt dưới 95% lúc nghỉ ngơi kèm khó thở, đây là dấu hiệu phổi đã tổn thương, cần được nhân viên y tế thăm khám và can thiệp trước khi suy hô hấp tiến triển nguy kịch.
Bệnh nhân suy hô hấp nặng do cúm A điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương. Ảnh: Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương
Đau thắt ngực hoặc nhịp tim đập nhanh liên tục
Ngoài đường hô hấp, virus cúm còn đe dọa trực tiếp hệ tim mạch thông qua biến chứng viêm cơ tim hoặc suy tim cấp. Phản ứng viêm toàn thân do nhiễm virus cũng có thể làm nứt vỡ các mảng xơ vữa trong lòng mạch, dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ não.
Người bệnh cần đi khám ngay nếu thấy đau nhói, cảm giác bóp nghẹt hay đè nặng lồng ngực, nhất là khi cơn đau kéo dài, tái phát hoặc lan ra cánh tay, vai, cổ, hàm và sau lưng. Nhịp tim có thể đập nhanh khi sốt cao hoặc mệt mỏi; tuy nhiên, nếu mạch vẫn đập trên 100 lần mỗi phút kéo dài lúc nghỉ ngơi, kể cả sau khi đã hạ thân nhiệt, hoặc xuất hiện kèm choáng váng, hồi hộp, đây là cảnh báo tổn thương tim mạch cần cấp cứu.
Nôn nhiều, không ăn uống được hoặc tiểu ít
Nếu người bệnh mệt nhiều, yếu đến mức khó tự ngồi dậy, ăn uống rất kém hoặc nôn liên tục, cần nghĩ đến nguy cơ mất nước và suy kiệt. Sốt cao kèm nôn ói có thể làm cơ thể mất dịch, rối loạn điện giải và ảnh hưởng tuần hoàn. Người nhà nên đưa bệnh nhân đi khám khi có các dấu hiệu như môi khô, mắt trũng, tiểu ít rõ rệt hoặc nhiều giờ không đi tiểu.
Lơ mơ, lú lẫn hoặc co giật
Lơ mơ, phản ứng chậm, khó đánh thức, lú lẫn hoặc co giật là những biểu hiện cho thấy tình trạng thiếu oxy não kéo dài, rối loạn điện giải nặng hoặc các biến chứng thần kinh khác. Ở người cao tuổi, dấu hiệu biến chứng có thể kín đáo như ngủ gà hoặc mất định hướng. Trẻ nhỏ có thể quấy khóc kéo dài, li bì hoặc bỏ bú.
Bệnh nền đột ngột mất kiểm soát
Ở người mắc bệnh mạn tính, cúm có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan vốn đã suy yếu, khiến bệnh mất kiểm soát.
Ở bệnh nhân suy tim, cần cảnh giác nếu khó thở tăng rõ rệt, không thể nằm đầu thấp để ngủ, phù chân tăng nhanh hoặc xuất hiện khó thở dữ dội. Đây có thể là dấu hiệu suy tim mất bù hoặc phù phổi cấp.
Với người bệnh tiểu đường, nhiễm trùng do cúm có thể khiến đường huyết tăng cao khó kiểm soát. Nếu đường huyết tăng cao quá mức, người bệnh có thể gặp biến chứng nhiễm toan ceton, biểu hiện nôn ói, hơi thở có mùi hoa quả, đau bụng, thở nhanh sâu, mất nước hoặc lơ mơ.
Với người mắc hen suyễn hoặc phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), khò khè, khó thở tăng nhanh, nói khó vì hụt hơi hoặc thuốc cắt cơn không đem lại hiệu quả như thường ngày.
Người bệnh cũng cần đi khám ngay nếu sốt, ho đã giảm sau vài ngày rồi sốt lại, ho nhiều hơn, có thể kèm khó thở hoặc đau ngực. CDC xếp diễn tiến này vào nhóm dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp ở cả trẻ em lẫn người lớn. Đường hô hấp đã bị virus cúm làm tổn thương nên vi khuẩn dễ xâm nhập, gây viêm phổi bội nhiễm. Người bệnh cần được bác sĩ thăm khám, làm xét nghiệm, chụp phổi để xác định có bội nhiễm hay không và quyết định có dùng kháng sinh.
Người cao tuổi tiêm vaccine cúm phòng bệnh tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Bình An
Chăm sóc và phòng bệnh
Bác sĩ Trúc Phương lưu ý, khi theo dõi cúm tại nhà, người bệnh và gia đình cần chú ý các dấu hiệu bất thường đã nêu. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính nên đi khám sớm nếu triệu chứng tăng lên.
Người bệnh cần nghỉ ngơi, uống đủ nước, theo dõi nhiệt độ và hô hấp. Thuốc kháng virus chỉ dùng theo chỉ định. Còn kháng sinh không có tác dụng với virus cúm nếu không có bội nhiễm vi khuẩn. Trẻ em và thanh thiếu niên không nên dùng aspirin để hạ sốt.
Để phòng bệnh, người dân nên rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng hô hấp và giữ không gian sống thông thoáng.
Vaccine cúm được chỉ định từ 6 tháng tuổi trở lên và tiêm nhắc một mũi hàng năm. Trong đó thai phụ có thể được tiêm vào bất cứ giai đoạn nào của thai kỳ, tốt nhất vào 3 tháng giữa hoặc 3 tháng cuối thai kỳ hoặc tiêm trước mang thai. Tiêm chủng trong thai kỳ còn giúp truyền kháng thể bảo vệ con trước khi đủ tuổi tiêm vaccine cúm.
Hiện có các loại vaccine ngừa cúm như: vaccine Vaxigrip (Pháp), Influvac (Hà Lan), GC Flu Quadrivalent (Hàn Quốc) và IVACFLU-S (Việt Nam) có khả năng bảo vệ đồng thời trước các chủng virus cúm mùa đang lưu hành phổ biến gồm hai chủng cúm A (A/H1N1, A/H3N2) và chủng cúm B/victoria.
Kha Nhiên