Trong danh mục 18 loài cây cấm trồng nơi công cộng của Hà Nội, mã tiền (Strychnos nux-vomica L.) được đưa vào với lý do “hạt có chứa chất độc”.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học Thuốc Nam, cho biết cây mã tiền còn gọi là cây củ chi, thuộc họ Mã tiền (Loganiaceae), phân bố tự nhiên tại nhiều nước Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ở nước ta, cây được ghi nhận trong các quần xã rừng nhiệt đới, nhất là những khu vực có điều kiện sinh thái phù hợp.
Mã tiền là cây gỗ, thường cao khoảng 5-12m, đôi khi lớn hơn. Lá đơn, mọc đối, mặt lá bóng, có những gân chính hình cung khá đặc trưng. Hoa nhỏ, màu trắng hoặc vàng nhạt; quả hình cầu, khi chín chuyển màu vàng cam.
Quả mã tiền khi chín có màu vàng cam, bên trong chứa những hạt dẹt, gần hình tròn, bề mặt có lông mịn. Hạt chứa hai alkaloid đáng chú ý là strychnin và brucin, trong đó strychnin có độc tính đặc biệt mạnh đối với hệ thần kinh.
Khi vào cơ thể con người, strychnin có thể gây co cứng cơ, co giật dữ dội, khó thở và suy hô hấp. Trường hợp ngộ độc nặng có thể dẫn đến tử vong.
Tại Việt Nam, cơ quan kiểm nghiệm an toàn thực phẩm đã ghi nhận các trường hợp ngộ độc liên quan đến mã tiền, trong đó có uống nhầm rượu ngâm hạt mã tiền dùng để xoa bóp hoặc nhầm lẫn với loại hạt khác.
Vì sao hạt cực độc vẫn được sử dụng làm thuốc?
Tiến sĩ Phương cho biết, trong y học cổ truyền, hạt mã tiền được gọi là mã tiền tử, từng được sử dụng trong một số bài thuốc liên quan đến đau nhức và các chứng bệnh về vận động.
Tuy nhiên, đây là dược liệu có độc tính rất cao, không thể sử dụng như những cây thuốc thông thường.
Theo TS Phương, các phương pháp bào chế mã tiền trong y học cổ truyền nhằm làm giảm độc tính, nhưng không có nghĩa là dược liệu sau bào chế đã trở nên an toàn tuyệt đối. Việc sử dụng phải được kiểm soát nghiêm ngặt về chất lượng, liều lượng và chỉ định.
“Có những loài cây chứa hoạt chất rất mạnh, vừa có giá trị nghiên cứu dược học, vừa tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng. Mã tiền là một ví dụ điển hình. Người dân tuyệt đối không nên tự thu hái hạt để sắc uống hoặc ngâm rượu làm thuốc”, TS Phương khuyến cáo.