GS Lê Anh Vinh - Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục nêu vấn đề trên tại phiên toạ đàm chiều 8/10, trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế về hợp tác giáo dục trong kỷ nguyên số 2026.
Trong khảo sát ban đầu thực hiện năm 2024 trên 11.279 học sinh THCS, 48% học sinh cho biết thiếu hướng dẫn của giáo viên; 47,19% cho rằng chưa đủ kiến thức và kỹ năng để sử dụng AI; trong khi hơn 42% gặp khó khăn về thiết bị và công nghệ.
Theo một khảo sát khác sau thí điểm (trên 1,295 triệu học sinh THPT) cho thấy, 97,6% học sinh cấp ba đã sử dụng công cụ AI; nhưng 36,7% gặp khó khăn khi đánh giá độ tin cậy của thông tin do AI cung cấp.
Trong khi đó, 90,5% học sinh THCS dùng công cụ AI, song 35% khó phân biệt thông tin AI đúng hay sai.
Đối với bậc tiểu học, 89,6% cho biết đã nghe về AI, nhưng 59% học sinh cho biết chưa được học AI ở trường.
GS Lê Anh Vinh - Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục trình bày tại chuyên đề.
Học sinh dùng AI bên ngoài, nhà trường không thể đứng ngoài
Theo GS Lê Anh Vinh, thực tế học sinh tiếp cận AI bên ngoài trường học là điều khó có thể đảo ngược. Vì vậy, việc nhà trường có đưa AI vào chương trình hay không không quyết định việc học sinh có sử dụng công nghệ này. Vấn đề quan trọng hơn là các em có được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết hay không.
Ông đưa ra ví dụ về giáo dục an toàn giao thông. Nếu nhà trường không dạy, học sinh vẫn phải tham gia giao thông và vẫn cần biết cách bảo đảm an toàn. Tương tự, khi học sinh đã sử dụng AI, trách nhiệm của ngành giáo dục là giúp các em hiểu công nghệ, nhận diện rủi ro và sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm.
Đây cũng là lý do GS Lê Anh Vinh cho rằng không nên tiếp cận AI trong giáo dục chỉ bằng câu hỏi “có cho học sinh dùng AI hay không?” Thay vào đó, cần trả lời các câu hỏi: AI được sử dụng vào việc gì, sử dụng thế nào, giới hạn ở đâu và làm thế nào để công nghệ hỗ trợ việc học thay vì làm thay.
AI cũng đang nhanh chóng trở thành công cụ được giáo viên sử dụng. Theo khảo sát ban đầu năm 2025 với 34.809 giáo viên cho thấy 76% đã sử dụng AI trong dạy học.
Tuy nhiên, việc sử dụng AI không đồng nghĩa giáo viên đã có đầy đủ điều kiện để khai thác công nghệ hiệu quả. Ở cấp quản lý, những khó khăn được đề cập gồm công nghệ, thiết bị và tài liệu phù hợp với từng lứa tuổi học sinh.
GS Lê Anh Vinh cho biết ngành giáo dục đang xây dựng nguồn tài liệu phục vụ tập huấn giáo viên, trong đó có các kế hoạch bài dạy để các trường có thể sử dụng làm cơ sở triển khai. Theo lộ trình, quá trình này đi từ khảo sát, xây dựng khung và học liệu, thử nghiệm, điều chỉnh đến triển khai và tiếp tục đánh giá, hướng tới triển khai chính thức trong năm học 2026-2027.
Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục lưu ý, người lớn thường tiếp cận AI chủ yếu từ góc độ ứng dụng: Công cụ nào làm được gì và sử dụng ra sao. Nhưng với trẻ em, hiểu biết về nền tảng AI cũng rất quan trọng. Học sinh không nhất thiết phải học AI để trở thành kỹ sư. Các em cần hiểu nền tảng công nghệ để biết AI hoạt động như thế nào, có thể làm gì, giới hạn ở đâu và sử dụng ra sao.
Thông điệp được GS Vinh nhấn mạnh là: “Học để hiểu AI sớm. Dùng AI để mở rộng năng lực, không làm thay việc học”.
Đừng chỉ “số hóa” cách dạy cũ
Từ góc nhìn quốc tế, ông Frank van Cappelle - Trưởng nhóm toàn cầu về Giáo dục Kỹ thuật số & Trưởng Trung tâm đổi mới học tập toàn cầu của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) đặt ra lưu ý: Đưa công nghệ vào trường học không đồng nghĩa với việc chất lượng giáo dục sẽ tự động được cải thiện.
Đại diện UNICEF lưu ý, giáo viên cần được đầu tư, hỗ trợ và tham gia vào quá trình thiết kế công nghệ.
Theo ông, trong nhiều trường hợp, việc ứng dụng công nghệ chỉ là sao chép những cách làm cũ dưới hình thức kỹ thuật số. Bài giảng thông thường được chuyển thành video; bài kiểm tra trở thành bài kiểm tra điện tử; bài tập trên vở trở thành bài tập số.
Nếu bản chất của phương pháp dạy và học không thay đổi, việc thêm một lớp công nghệ chưa chắc tạo ra giá trị mới. Thậm chí, ông Frank cảnh báo, công nghệ có thể trở thành yếu tố “gây xao nhãng và làm giảm kết quả học tập”.
Theo ông Frank, một sai lầm phổ biến là dành quá nhiều sự chú ý cho phần cứng, thiết bị và kết nối, trong khi yếu tố quyết định thành công lại là con người - giáo viên phải được đặt ở vị trí ưu tiên. Giáo viên cần được đầu tư, hỗ trợ và tham gia vào quá trình thiết kế công nghệ để từ đó hướng dẫn học sinh sử dụng đúng cách, hiệu quả.
Do vậy, mục tiêu cũng phải chuyển từ mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ sang cải thiện kết quả học tập. Thước đo quan trọng là công nghệ thực sự giúp học sinh học tốt hơn và tác động đó được đo lường.
UNICEF: Không khuyến khích trẻ dùng chatbot AI phổ thông để học
Ở cấp độ người học, đại diện UNICEF đưa ra một lưu ý đặc biệt về việc sử dụng AI. Ông Frank không cho rằng trẻ em nên trực tiếp sử dụng các chatbot AI phổ thông như công cụ chung trong các chương trình giáo dục AI.
Thay vào đó, AI nên được tích hợp thông qua những công cụ giáo dục công nghệ EdTech được thiết kế riêng cho giáo dục. Lý do là các chatbot AI phổ thông không được thiết kế riêng cho môi trường giáo dục và có thể tạo ra tác động tiêu cực đến quá trình học tập. Một rủi ro đáng chú ý là AI có thể quá dễ dàng làm thay phần việc vốn cần người học tự suy nghĩ.
Theo ông Frank, “rất dễ” để AI làm toàn bộ công việc và suy nghĩ thay người dùng. Nếu không có thiết kế sư phạm phù hợp, công nghệ có thể vô tình làm suy giảm quá trình tư duy thay vì thúc đẩy việc học.
Do đó, công cụ AI dành cho giáo dục cần được thiết kế theo bối cảnh, phù hợp với giáo viên, chương trình học và người học, thay vì đơn giản đưa một chatbot phổ thông vào lớp học.